رشته طبیعت گردی

رشته طبیعت گردی

رشته طبیعت گردی به برنامه‌ریزی، توسعه و مدیریت فعالیت‌های گردشگری در مناطق طبیعی با تأکید بر حفاظت از محیط زیست و مشارکت جوامع محلی می‌پردازد. این رشته با مفاهیمی مانند اکوتوریسم، ژئوتوریسم، جنگل‌گردی، کویرنوردی، کوهنوردی، غارنوردی، حیات وحش، پرنده‌نگری، عکاسی طبیعت، کمپینگ، ماجراجویی، محیط زیست، تنوع زیستی، مناطق حفاظت شده، ژئوپارک‌ها، جوامع محلی، توسعه پایدار و اقتصاد سبز سروکار دارد. متخصصان طبیعت گردی، تجربه‌های پایدار و مسئولانه‌ای را در طبیعت برای گردشگران طراحی و اجرا می‌کنند.

رشته طبیعت گردی بر خلاف سایر رشته‌های گردشگری که بر جنبه‌های تجاری و تفریحی صرف تمرکز دارند، بر اصول اکوتوریسم (حداقل اثرات منفی بر محیط زیست، حداکثر مشارکت جوامع محلی و حداکثر آگاهی‌بخشی به گردشگران) تأکید دارد. متخصصان طبیعت گردی با استفاده از روش‌های برنامه‌ریزی فضایی، سیستم‌های اطلاعات جغرافیایی (GIS)، ارزیابی توان اکولوژیک و مشارکتی، مناطق مستعد توسعه طبیعت گردی را شناسایی و برای آنها برنامه‌های مدیریتی تدوین می‌کنند. آنها همچنین به آموزش راهنمایان محلی و گردشگران و توسعه زیرساخت‌های سبز (اقامتگاه‌های بوم‌گردی، مسیرهای پیاده‌روی، تابلوهای تفسیر طبیعت و مراکز بازدیدکنندگان) می‌پردازند.

رشته طبیعت گردی در ایران با توجه به تنوع اقلیمی و ژئومورفولوژیکی بالا (کوهستان‌های بلند، جنگل‌های هیرکانی، کویر مرکزی، دشت‌های وسیع، سواحل دریای خزر و خلیج فارس و دریای عمان، جزایر متعدد، چشمه‌های آب گرم، غارها، آبشارها، دریاچه‌ها و تالاب‌های بین‌المللی)، تنوع زیستی غنی، مناطق حفاظت شده متعدد (پارک‌های ملی، آثار طبیعی ملی، پناهگاه‌های حیات وحش و مناطق شکار ممنوع)، ژئوپارک‌های جهانی (قشم و ارس) و سابقه کهن طبیعت‌گردی جایگاه ویژه و مغتنمی دارد. فارغ‌التحصیلان این رشته در سازمان حفاظت محیط زیست، سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، سازمان جنگل‌ها و مراتع و آبخیزداری، دفاتر خدمات مسافرتی و گردشگری (تخصصی طبیعت گردی)، اقامتگاه‌های بوم‌گردی، ژئوپارک‌ها، مناطق حفاظت شده، تشکل‌های مردم نهاد محیط زیستی (سمن‌ها) و جوامع محلی مناطق گردشگری مشغول به کار می‌شوند.

رشته طبیعت گردی نیازمند دانش جغرافیا، محیط زیست، اکولوژی، زمین‌شناسی، مدیریت، بازاریابی، برنامه‌ریزی فضایی، GIS، جامعه‌شناسی و اقتصاد است. متخصص طبیعت گردی باید با نرم‌افزارهای تخصصی مانند ArcGIS، مدل‌های برنامه‌ریزی طبیعت گردی، روش‌های ارزیابی توان اکولوژیک و ابزارهای مشارکتی کار کند. او توانایی شناسایی مناطق مستعد توسعه طبیعت گردی، تدوین طرح‌های مدیریتی، طراحی تورهای طبیعت گردی پایدار، آموزش راهنمایان و گردشگران و ارزیابی اثرات زیست‌محیطی فعالیت‌های گردشگری را دارد.

رشته طبیعت گردی در دهه اخیر با ورود مفاهیم جدیدی مانند ژئوتوریسم (گردشگری زمین‌شناختی)، گردشگری روستایی (بوم‌گردی)، گردشگری ماجراجویی، گردشگری سلامت و تندرستی در طبیعت، گردشگری نجومی (آسمان شب در کویر و مناطق بکر)، گردشگری داوطلبانه (حفاظت از محیط زیست و کمک به جوامع محلی)، اقتصاد چرخشی و سبز، ردپای کربن و جبران آن، اینترنت اشیا و واقعیت مجازی و افزوده در طبیعت گردی تحول یافته است. تاکید بر کیفیت تجربه گردشگران (نه کمیت)، توانمندسازی جوامع محلی از طریق طبیعت گردی، حفاظت از تنوع زیستی و فرهنگ‌های بومی، احیای دانش بومی مرتبط با طبیعت و سازگاری با تغییرات اقلیمی مورد توجه قرار گرفته‌اند. این رشته به سمت طبیعت گردی هوشمند و پایدار و مسئولانه (Responsible Tourism) حرکت می‌کند.

رشته طبیعت گردی برای افرادی که به طبیعت، محیط زیست، سفر، ماجراجویی، حفاظت و توسعه پایدار علاقه دارند مناسب است. علاقه‌مندان به جغرافیا و محیط زیست و زمین‌شناسی و عکاسی و کوهنوردی و حیات وحش در این رشته موفق می‌شوند. این رشته فرصت‌های شغلی متنوعی در بخش‌های دولتی و خصوصی و تشکل‌های مردم نهاد ایجاد می‌کند.

کارشناسی ارشد رشته طبیعت گردی

کارشناسی ارشد این رشته عمیق‌ترین تخصص را در حوزه طبیعت گردی ارائه می‌دهد. دانشجویان با مفاهیم پیشرفته مبانی نظری طبیعت گردی و اکوتوریسم، ژئوتوریسم و گردشگری زمین‌شناختی، برنامه‌ریزی طبیعت گردی با استفاده از GIS و سنجش از دور، ارزیابی توان اکولوژیک و آمایش طبیعت گردی، مدیریت پایدار مناطق حفاظت شده و ژئوپارک‌ها، بازاریابی و برندسازی در طبیعت گردی، راهنمایی و تفسیر طبیعت، اقامتگاه‌های بوم‌گردی و توسعه روستایی از طریق طبیعت گردی، اقتصاد طبیعت گردی و ارزش‌گذاری خدمات اکوسیستمی، حقوق و مقررات طبیعت گردی در ایران و جهان، و روش تحقیق در طبیعت گردی آشنا می‌شوند. این دوره دو ساله شامل دروس تخصصی و پایان‌نامه است.

کارشناسی ارشد رشته طبیعت گردی نیازمند قبولی در آزمون سراسری است. داوطلبان باید دروس مبانی گردشگری و محیط زیست و GIS را عالی بگذرانند. این مقطع فرصت یادگیری نرم‌افزارهای پیشرفته برنامه‌ریزی فضایی (ArcGIS، مدل‌های اکولوژیک)، روش‌های ارزیابی توان اکولوژیک، مدل‌های سنجش ظرفیت برد و مدیریت بازدیدکنندگان و نرم‌افزارهای تحلیل آماری را فراهم می‌کند.

کارشناسی ارشد رشته طبیعت گردی شامل پروژه‌های عملی شامل کار میدانی در مناطق مستعد توسعه طبیعت گردی، ارزیابی توان اکولوژیک و تهیه نقشه‌های zonation، طراحی مسیرهای طبیعت گردی و برنامه‌های تفسیر طبیعت، مصاحبه با جوامع محلی و تحلیل داده‌ها، تدوین طرح مدیریت طبیعت گردی برای یک منطقه نمونه و کارآموزی در یک ژئوپارک یا منطقه حفاظت شده یا اقامتگاه بوم‌گردی است. فارغ‌التحصیلان توانایی تدوین طرح‌های جامع طبیعت گردی برای مناطق حفاظت شده، ژئوپارک‌ها، جنگل‌ها، کویرها، سواحل و کوهستان‌ها، راه‌اندازی و مدیریت کسب‌وکارهای طبیعت گردی (تورهای تخصصی، اقامتگاه‌های بوم‌گردی)، آموزش و توانمندسازی جوامع محلی، و ارزیابی اثرات زیست‌محیطی فعالیت‌های گردشگری در طبیعت را دارند.

کارشناسی ارشد رشته طبیعت گردی در دانشگاه علامه طباطبائی، دانشگاه تهران، دانشگاه تربیت مدرس، دانشگاه شهید بهشتی، دانشگاه مازندران، دانشگاه گیلان، دانشگاه خوارزمی، دانشگاه یزد، دانشگاه سمنان، دانشگاه کردستان و دانشگاه هرمزگان کیفیت بالایی دارد. این مقطع امکان همکاری با سازمان حفاظت محیط زیست، سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، سازمان جنگل‌ها و مراتع و آبخیزداری، دفاتر خدمات مسافرتی و گردشگری (تخصصی طبیعت گردی)، ژئوپارک‌های جهانی قشم و ارس، تشکل‌های مردم نهاد محیط زیستی (سمن‌ها) و جوامع محلی را فراهم می‌کند. دانشجویان می‌توانند در پروژه‌های ملی توسعه طبیعت گردی در مناطق حفاظت شده، ژئوپارک‌ها و روستاهای هدف گردشگری مشارکت کنند.

کارشناسی ارشد رشته طبیعت گردی با ارائه یک پایان‌نامه تخصصی به پایان می‌رسد. دانشجو یک مسئله واقعی در حوزه طبیعت گردی را بررسی و حل می‌کند. کیفیت پایان‌نامه تأثیر مستقیمی بر آینده شغلی دانشجو دارد.

کارشناسی ارشد رشته طبیعت گردی پلی به سمت دکتری و صنعت است. بسیاری از دانشجویان پس از این مقطع جذب سازمان حفاظت محیط زیست، سازمان میراث فرهنگی، دفاتر خدمات مسافرتی (تخصصی طبیعت گردی)، اقامتگاه‌های بوم‌گردی، ژئوپارک‌ها و سمن‌ها می‌شوند. آنها به عنوان کارشناس طبیعت گردی، برنامه‌ریز طبیعت گردی، مدیر اقامتگاه بوم‌گردی، راهنمای تور طبیعت گردی، مدرس دانشگاه و مشاور جوامع محلی مشغول به کار می‌شوند.

معرفی رشته طبیعت گردی

این رشته به برنامه‌ریزی و مدیریت فعالیت‌های گردشگری پایدار در طبیعت می‌پردازد. معرفی رشته طبیعت گردی بدون شناخت مفاهیم اکوتوریسم، ژئوتوریسم، بوم‌گردی، مناطق حفاظت شده، توان اکولوژیک، ظرفیت برد، تفسیر طبیعت و مشارکت جوامع محلی ناقص است. اصول تنوع زیستی و اکوسیستم‌ها، ژئودایورسیتی و ژئوپارک‌ها، گردشگری ماجراجویی و مسئولانه نیز بسیار اهمیت دارند.

معرفی رشته طبیعت گردی شامل دروس مبانی گردشگری و طبیعت گردی، اکولوژی و تنوع زیستی، زمین‌شناسی و ژئومورفولوژی (برای ژئوتوریسم)، جغرافیای توریسم، برنامه‌ریزی طبیعت گردی با استفاده از GIS، ارزیابی توان اکولوژیک و ظرفیت برد گردشگری، مدیریت مناطق حفاظت شده و ژئوپارک‌ها، طراحی مسیرهای طبیعت گردی و برنامه‌های تفسیر طبیعت، اقامتگاه‌های بوم‌گردی و توسعه روستایی، بازاریابی گردشگری و برندسازی مقاصد طبیعت گردی، مبانی راهنمایی طبیعت گردی، حقوق و مقررات گردشگری در طبیعت، اقتصاد گردشگری و ارزش‌گذاری خدمات اکوسیستمی و کاربرد فناوری‌های نوین (اینترنت اشیا، واقعیت مجازی و افزوده) در طبیعت گردی است.

معرفی رشته طبیعت گردی نشان می‌دهد متخصص باید با نرم‌افزارهای تخصصی GIS، مدل‌های ارزیابی توان اکولوژیک و ظرفیت برد گردشگری کار کند. نرم‌افزارهایی مانند ArcGIS، نرم‌افزارهای تحلیل فضایی، مدل‌های اکولوژیک (MCDA، AHP)، نرم‌افزارهای تحلیل آماری (SPSS) و ابزارهای طراحی آنلاین (نقشه‌های تعاملی، وبسایت‌ها، اپلیکیشن‌های موبایل) در این رشته کاربرد دارند. این رشته ترکیبی از جغرافیا، محیط زیست، زمین‌شناسی، مدیریت، بازاریابی، جامعه‌شناسی، اقتصاد و فناوری اطلاعات است.

معرفی رشته طبیعت گردی شامل شناخت انواع جاذبه‌های طبیعی برای طبیعت گردی است. جاذبه‌های کوهستانی (قله‌ها، رشته کوه‌ها، دره‌ها، آبشارها، یخچال‌های طبیعی)، جاذبه‌های جنگلی (جنگل‌های هیرکانی، جنگل‌های زاگرس، جنگل‌های ارسباران)، جاذبه‌های کویری و بیابانی (کلوت‌ها، ریگ‌زارها، پلایاها، نبکاها، کاروانسراها)، جاذبه‌های ساحلی و دریایی (سواحل ماسه‌ای و صخره‌ای، جزایر، خلیج‌ها، دماغه‌ها، مرجان‌ها)، جاذبه‌های آبی (دریاچه‌ها، تالاب‌ها، رودخانه‌ها، چشمه‌های آب گرم، غارهای آبی)، جاذبه‌های زمین‌شناختی و ژئومورفولوژیکی (غارها، تنگه‌ها، ستون‌های ماسه‌سنگ، گنبدهای نمکی، چشمه‌های تراورتنی) از این موارد هستند.

معرفی رشته طبیعت گردی نیازمند درک صحیح از مفاهیم پایداری، ظرفیت برد (میزان پذیرش گردشگر در یک منطقه طبیعی بدون آسیب جدی به محیط زیست و تجربه گردشگر)، حد آستانه تغییرات، بازیافت، انرژی تجدیدپذیر، کاهش ردپای کربن، استفاده از محصولات محلی و ارگانیک، احترام به فرهنگ و سنت‌های جوامع محلی و حفاظت از تنوع زیستی و زمین‌شناختی است. این معرفی نشان می‌دهد که یک مقصد طبیعت گردی موفق، حاصل تعادل بین منافع اقتصادی (اشتغال و درآمدزایی برای جوامع محلی)، رضایت و آگاهی‌بخشی به گردشگران و حفاظت از منابع طبیعی و فرهنگی است. موفقیت طبیعت گردی در گرو مشارکت فعال جوامع محلی، آموزش و توانمندسازی آنها و توزیع عادلانه منافع است.

معرفی رشته طبیعت گردی بدون اشاره به نقش حیاتی آن در حفاظت از محیط زیست، توانمندسازی جوامع محلی، کاهش فقر، تنوع‌بخشی به اقتصاد روستایی، احیای دانش بومی، ارتقای آگاهی عمومی نسبت به ارزش‌های طبیعی و فرهنگی، تامین مالی حفاظت از مناطق حساس و جذب مشارکت بخش خصوصی و تشکل‌های مردم نهاد در امر حفاظت ناقص است. این رشته پلی بین حفاظت از طبیعت و توسعه اقتصادی-اجتماعی جوامع محلی است.

بازار کار رشته طبیعت گردی

بازار کار این رشته در سازمان حفاظت محیط زیست (ادارات کل محیط زیست استان‌ها، مناطق حفاظت شده، پارک‌های ملی، ژئوپارک‌ها) و سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی (ادارات کل گردشگری استان‌ها، دفاتر خدمات مسافرتی و گردشگری) شکل می‌گیرد. سازمان جنگل‌ها و مراتع و آبخیزداری و سازمان شیلات نیز متخصصان را جذب می‌کنند. دفاتر خدمات مسافرتی و گردشگری (تخصصی طبیعت گردی و اکوتوریسم)، اقامتگاه‌های بوم‌گردی (بوم‌گردی‌های روستایی و عشایری)، ژئوپارک‌های جهانی قشم و ارس و ژئوپارک‌های ملی و استانی، مناطق نمونه گردشگری طبیعی و گردشگری سلامت و تندرستی در طبیعت (چشمه‌های آب گرم، چشمه‌های آب معدنی، چشمه‌های گوگردی) نیز متخصصان را جذب می‌کنند.

بازار کار رشته طبیعت گردی در تشکل‌های مردم نهاد محیط زیستی (سمن‌های تخصصی طبیعت گردی)، انجمن‌های علمی طبیعت گردی، شرکت‌های مشاوره برنامه‌ریزی طبیعت گردی، پایگاه‌های پژوهشی-آموزشی طبیعت گردی، رسانه‌های تخصصی گردشگری (وبسایت‌ها، مجلات، کانال‌های تلویزیونی و یوتیوب)، تعاونی‌های جوامع محلی (تعاونی‌های بوم‌گردی، راهنمایان محلی، صنایع دستی و تولیدات محلی) و سازمان‌های بین‌المللی (برنامه عمران ملل متحد (UNDP)، برنامه محیط زیست ملل متحد (UNEP)، یونسکو، اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت (IUCN)، سازمان جهانی گردشگری (UNWTO)) نیز وجود دارد. شرکت‌های تجهیزات و لوازم طبیعت گردی (تنت، کوله، کیسه خواب، پوشاک، کفش، دوربین، لوازم کمپینگ) نیز متخصصان را استخدام می‌کنند.

بازار کار رشته طبیعت گردی برای متخصصان آشنا با نرم‌افزارهای پیشرفته برنامه‌ریزی فضایی (ArcGIS)، ارزیابی توان اکولوژیک و ظرفیت برد، روش‌های مشارکتی، مبانی ژئوتوریسم و بوم‌گردی، عکاسی و فیلمبرداری حرفه‌ای از طبیعت، وب‌نویسی و تولید محتوای دیجیتال و زبان انگلیسی (و ترجیحاً زبان دوم مانند فرانسوی، آلمانی، اسپانیایی، چینی، روسی، ترکی و عربی) بسیار بهتر است. متخصصان برنامه‌ریزی طبیعت گردی، ممیزان استانداردهای بوم‌گردی و اکوتوریسم، راهنمایان تخصصی طبیعت گردی (کوهنوردی، کویرنوردی، غارنوردی، پرنده‌نگری، عکاسی طبیعت، ستاره‌شناسی)، مدیران اقامتگاه‌های بوم‌گردی و طراحان تورهای طبیعت گردی خلاقانه درآمد بالایی دارند.

بازار کار رشته طبیعت گردی در پروژه‌های ملی توسعه طبیعت گردی در مناطق حفاظت شده، ژئوپارک‌ها، جنگل‌های هیرکانی (ثبت جهانی)، کویر مرکزی، جزایر خلیج فارس و سواحل مکران سهم قابل توجهی دارد. مطالعات شناسایی و معرفی مناطق مستعد طبیعت گردی و ژئوتوریسم، تهیه اطلس‌های طبیعت گردی (با استفاده از GIS)، تدوین طرح‌های مدیریت طبیعت گردی و طرح‌های ساماندهی اقامتگاه‌های بوم‌گردی، برگزاری دوره‌های آموزشی توانمندسازی جوامع محلی در زمینه بوم‌گردی و راهنمایی طبیعت، طراحی کمپین‌های بازاریابی و برندسازی مقاصد طبیعت گردی و ایجاد زیرساخت‌های سبز (مراکز بازدیدکنندگان، مسیرهای پیاده‌روی، پل‌های معلق، سکوهای تماشای حیات وحش) نیازمند متخصصان طبیعت گردی ماهر است. متخصصان طبیعت گردی می‌توانند مشاور ارشد این پروژه‌ها باشند.

بازار کار رشته طبیعت گردی در خارج از کشور برای متخصصان مجرب و دارای مهارت‌های تخصصی و تسلط به زبان انگلیسی گسترده است. کشورهای پیشرو در اکوتوریسم و ژئوتوریسم مانند کاستاریکا، نیوزلند، نروژ، سوئد، کانادا، استرالیا، آفریقای جنوبی، تانزانیا، کنیا، برزیل، پرو، نپال و کشورهای اروپایی (آلمان، فرانسه، ایتالیا، اسپانیا، سوئیس، اتریش) و کشورهای دارای ژئوپارک‌های جهانی (یونان، ترکیه، چین) متخصصان را جذب می‌کنند. سازمان‌های بین‌المللی مانند برنامه عمران ملل متحد (UNDP)، برنامه محیط زیست ملل متحد (UNEP)، یونسکو (برنامه انسان و کره مسکون – MAB و ژئوپارک‌های جهانی)، اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت (IUCN) و سازمان جهانی گردشگری (UNWTO) نیز متخصصان برجسته را استخدام می‌کنند. مهاجرت کاری با داشتن مدرک معتبر، تجربه قوی، مهارت‌های تخصصی و تسلط به زبان انگلیسی شدنی است.

بازار کار رشته طبیعت گردی در سال‌های آینده با افزایش تقاضا برای گردشگری پایدار، ماجراجویی، سلامت و تندرستی، تجربه‌های اصیل و عمیق در طبیعت و توجه به تغییرات اقلیمی و مسئولیت اجتماعی شرکتها رونق چشمگیری پیدا می‌کند. طبیعت گردی دیجیتال، واقعیت مجازی و افزوده در بازدید از مناطق حفاظت شده، اپلیکیشن‌های راهنمای مجازی طبیعت گردی، بسترهای آنلاین رزرو اقامتگاه‌های بوم‌گردی و تورهای طبیعت گردی، کمپین‌های مجازی حفاظت از محیط زیست و مشارکت از راه دور جوامع محلی نیازمند متخصصان طبیعت گردی آشنا با فناوری‌های نوین است. متخصصان این حوزه بهترین فرصت‌های شغلی را خواهند داشت.

چارت دروس رشته طبیعت گردی

چارت دروس این رشته در مقطع ارشد شامل مبانی نظری طبیعت گردی و اکوتوریسم و ژئوتوریسم است. اکولوژی و تنوع زیستی و زمین‌شناسی و ژئومورفولوژی و جغرافیای توریسم و برنامه‌ریزی طبیعت گردی با استفاده از GIS و ارزیابی توان اکولوژیک و ظرفیت برد گردشگری و مدیریت مناطق حفاظت شده و ژئوپارک‌ها و طراحی مسیرهای طبیعت گردی و برنامه‌های تفسیر طبیعت و اقامتگاه‌های بوم‌گردی و توسعه روستایی و بازاریابی گردشگری و برندسازی مقاصد طبیعت گردی و مبانی راهنمایی طبیعت گردی و حقوق و مقررات گردشگری در طبیعت و اقتصاد گردشگری و ارزش‌گذاری خدمات اکوسیستمی و روش تحقیق در طبیعت گردی نیز تدریس می‌شوند. کاربرد فناوری‌های نوین (اینترنت اشیا، واقعیت مجازی و افزوده، GIS تحت وب، اپلیکیشن‌های موبایل) در طبیعت گردی و گردشگری ماجراجویی و مسئولانه و طبیعت گردی سلامت و تندرستی (Wellness Tourism in Nature) نیز از دروس مهم هستند.

چارت دروس رشته طبیعت گردی در مقطع دکتری بر نظریه‌های پیشرفته گردشگری پایدار و اکوتوریسم و فلسفه حفاظت و توسعه و روش‌شناسی پیشرفته (مدلسازی پویایی سیستم، آینده‌پژوهی، روش‌های آمیخته، تحلیل شبکه‌های اجتماعی) تمرکز دارد. اقتصاد سیاسی طبیعت گردی، سیاست‌گذاری و حکمروایی طبیعت گردی، مدیریت یکپارچه و تطبیقی مناطق حفاظت شده، بازاریابی اجتماعی و تغییر رفتار گردشگران (به سمت رفتارهای مسئولانه)، ارزیابی اثرات زیست‌محیطی و اجتماعی-اقتصادی بلندمدت طبیعت گردی، سنجش و پایش مداوم ظرفیت برد و کیفیت تجربه گردشگران، طبیعت گردی و عدالت اجتماعی (توزیع عادلانه منافع در میان جوامع محلی)، طبیعت گردی و تغییرات اقلیمی (تاب‌آوری، سازگاری، کاهش ردپای کربن، جبران کربن)، طبیعت گردی و اقتصاد چرخشی، طبیعت گردی هوشمند و شهرهای هوشمند (با رویکرد طبیعت گردی شهری و حومه‌ای) از دروس تخصصی هستند.

چارت دروس این رشته در دانشگاه‌های مختلف تفاوت جزئی دارد. هسته اصلی این چارت در همه جا مشابه است. واحدهای کارگاهی مانند کارگاه GIS و سنجش از دور در طبیعت گردی، کارگاه ارزیابی توان اکولوژیک و ظرفیت برد، کارگاه طراحی مسیرهای طبیعت گردی (میدانی)، کارگاه برنامه‌های تفسیر طبیعت و روایت‌گری، کارگاه عکاسی و فیلمبرداری طبیعت و کارگاه راهنمایی طبیعت گردی بسیار مهم هستند.

چارت دروس این رشته شامل یک پایان‌نامه تخصصی می‌شود. دانشجو یک مسئله واقعی در حوزه طبیعت گردی را بررسی و حل می‌کند. کیفیت پایان‌نامه تأثیر مستقیمی بر آینده شغلی دارد.

چارت دروس این رشته واحدهای اختیاری متنوعی نیز دارد. پرنده‌نگری تخصصی و ستاره‌شناسی در کویر (Astro-tourism)، غارنوردی و غارشناسی تخصصی (Caving)، گیاهان دارویی و خوراکی وحشی، اکولوژی و اخلاق حیات وحش (پستانداران، پرندگان، خزندگان، دوزیستان)، ماهیگیری ورزشی (صید و رهاسازی)، کوهنوردی و سنگ‌نوردی تخصصی (برف و یخ، فنی)، دره‌نوردی (Canyoning)، رفتینگ، قایقرانی در رودخانه‌ها و دریاها، دوچرخه‌سواری کوهستان (Mountain Biking)، اسکی در طبیعت (Backcountry Skiing)، پاراگلایدر و هلی اسکی، اسب‌سواری در طبیعت و شترسواری، سافاری (تماشای حیات وحش از خودرو)، لاگ بوک‌نویسی (ثبت مشاهدات حیات وحش و پدیده‌های طبیعی) و عکاسی تخصصی از حیات وحش و مناظر طبیعی (با تأکید روی اصول اخلاقی) نیز قابل انتخاب هستند.

چارت دروس این رشته در مقطع کارشناسی بر اصول پایه متمرکز است. مبانی گردشگری و طبیعت گردی و اکولوژی عمومی و تنوع زیستی و مبانی زمین‌شناسی و ژئومورفولوژی و مبانی GIS و نقشه‌خوانی و مبانی مدیریت و بازاریابی و مبانی حقوق و جامعه‌شناسی گردشگری تدریس می‌شوند. دانشجویان پس از این دوره گرایش تخصصی خود را انتخاب می‌کنند.

آینده شغلی رشته طبیعت گردی

آینده شغلی این رشته در استان‌ها و مناطقی که دارای جاذبه‌های طبیعی متنوع، مناطق حفاظت شده، ژئوپارک‌ها، روستاهای هدف گردشگری و اقامتگاه‌های بوم‌گردی هستند روشن است. استان‌های مازندران، گیلان، گلستان، خراسان شمالی (جنگل‌های هیرکانی)، اصفهان، یزد، خراسان جنوبی، سمنان (کویر مرکزی)، فارس، هرمزگان، بوشهر، خوزستان، سیستان و بلوچستان (سواحل مکران، ژئوپارک قشم)، آذربایجان شرقی و غربی، اردبیل، زنجان، کردستان، کرمانشاه، لرستان، چهارمحال و بختیاری، کهگیلویه و بویراحمد، کرمان (کلوت‌ها، کویر لوت)، هرمزگان (جزایر)، خراسان رضوی (کوهستان بینالود و هزارمسجد)، البرز، تهران (کوهستان البرز مرکزی، مناطق حفاظت شده جاجرود و لار و ورجین) و قزوین (آبشارها و دره‌های سرسبز) فرصت‌های شغلی خوبی دارند.

آینده شغلی این رشته به دلیل افزایش آگاهی عمومی نسبت به ارزش‌های طبیعی و فرهنگی، افزایش تقاضا برای سفرهای مسئولانه و پایدار، رشد طبقه متوسط و مرفه جامعه و تمایل به تجربه‌های اصیل و منحصر به فرد و افزایش نگرانی‌ها نسبت به تغییرات اقلیمی و تخریب محیط زیست هرگز به صفر نمی‌رسد. متخصصان برنامه‌ریزی طبیعت گردی و مدیریت پایدار مناطق حفاظت شده و ژئوپارک‌ها و بازاریابی و برندسازی مقاصد طبیعت گردی و راهنمایان تخصصی طبیعت گردی (پرنده‌نگری، کویرنوردی، کوهنوردی، غارنوردی، عکاسی طبیعت، ستاره‌شناسی) و مدیران اقامتگاه‌های بوم‌گردی و طراحان تورهای خلاقانه طبیعت گردی همواره مورد نیاز سازمان‌های دولتی و خصوصی و تشکل‌های مردم نهاد هستند. این آینده برای متخصصان طبیعت گردی آشنا با فناوری‌های نوین (GIS پیشرفته، واقعیت مجازی و افزوده، هوش مصنوعی، اینترنت اشیا، بازاریابی دیجیتال)، ارزیابی توان اکولوژیک و ظرفیت برد، استانداردهای بین‌المللی اکوتوریسم و بوم‌گردی (مانند استانداردهای انجمن بین‌المللی اکوتوریسم (TIES)، شورای جهانی گردشگری پایدار (GSTC)) و زبان‌های خارجی بسیار درخشان است.

آینده شغلی این رشته با ورود فناوری‌های جدید مانند واقعیت مجازی و افزوده (VR/AR) برای بازدید مجازی از مناطق حساس و صعب‌العبور، اپلیکیشن‌های موبایل راهنمای مجازی طبیعت گردی با قابلیت شناسایی گیاهان، جانوران، سنگ‌ها و فسیل‌ها، اینترنت اشیا (IoT) برای پایش لحظه‌ای ردپای کربن و ردپای آب گردشگران و رفتارهای مخرب، هوش مصنوعی (AI) برای پیش‌بینی ظرفیت برد دینامیک و مدیریت بازدیدکنندگان، و بلاکچین برای شفاف‌سازی زنجیره تأمین و توزیع عادلانه منافع در میان جوامع محلی دگرگون می‌شود. موزه‌های واقعیت مجازی از طبیعت ایران، شبیه‌سازهای سه بعدی کویر لوت و جنگل‌های هیرکانی و غار علیصدر، اپلیکیشن‌های پرنده‌نگری و گیاه‌نگری مبتنی بر هوش مصنوعی و بازی‌های رایانه‌ای جدی (Serious Games) برای آموزش مفاهیم حفاظت از محیط زیست به گردشگران جوان فرصت‌های جدیدی ایجاد می‌کنند. این آینده به مهارت در فناوری‌های نوین و طراحی محتوای دیجیتال خلاقانه گره خورده است.

آینده شغلی این رشته در صنعت بوم‌گردی (Ecolodge)، ژئوتوریسم (Geotourism)، گردشگری سلامت در طبیعت (Wellness Tourism)، گردشگری ماجراجویی (Adventure Tourism)، گردشگری نجومی (Astro-tourism) و گردشگری داوطلبانه (Volunteer Tourism) بسیار امیدوارکننده است. ایران با دارا بودن ظرفیت‌های بین‌النظیر در این شاخه‌ها هنوز در ابتدای راه است و پتانسیل رشد و توسعه بسیار بالایی وجود دارد. پروژه‌های ملی توسعه طبیعت گردی در مناطق حفاظت شده و ژئوپارک‌ها، حمایت از راه‌اندازی اقامتگاه‌های بوم‌گردی در روستاهای هدف، توسعه زیرساخت‌های ژئوتوریسم و اکوتوریسم در مناطق کویری و بیابانی، برگزاری جشنواره‌های ملی طبیعت گردی (پرنده‌نگری، عکاسی طبیعت، کویرنوردی، کوهنوردی، گیاهان دارویی)، تدوین و اجرای استانداردهای ملی اکوتوریسم و بوم‌گردی، آموزش و گواهی‌بخشی راهنمایان و تسهیلگران طبیعت گردی و توانمندسازی جوامع محلی برای مشارکت در این صنعت نیازمند متخصصان طبیعت گردی ماهر است.

آینده شغلی این رشته در بازار بین‌المللی برای متخصصان مجرب و دارای مهارت‌های تخصصی (برنامه‌ریزی استراتژیک، ارزیابی ظرفیت برد، استانداردهای بین‌المللی، بازاریابی دیجیتال، GIS پیشرفته، تسلط به زبان انگلیسی و ترجیحاً زبان دوم)، صداقت و شفافیت (کلید موفقیت در اکوتوریسم)، خلاقیت در طراحی تورها و تجربه‌های منحصر به فرد، و شبکه‌سازی قوی با فعالان بین‌المللی اکوتوریسم وجود دارد. سازمان‌های بین‌المللی (IUCN، UNWTO، UNDP، یونسکو)، آژانس‌های همکاری بین‌المللی (GIZ (آلمان)، JICA (ژاپن)، USAID (آمریکا))، شرکت‌های بزرگ تور اپراتور بین‌المللی (Intrepid Travel، G Adventures)، ژئوپارک‌های جهانی و پارک‌های ملی مشهور جهان (مانند یلوستون، بنف، تورس دل پین، سرنگتی، ماسای مارا، گالاپاگوس) متخصصان برجسته را جذب می‌کنند. مهاجرت کاری با داشتن نمونه کار قوی (پروژه‌های موفق، مقالات علمی معتبر، جوایز بین‌المللی، عضویت در انجمن‌های حرفه‌ای بین‌المللی (مانند TIES، GSTC، IUCN WCPA))، صلاحیت‌های حرفه‌ای بین‌المللی (مانند گواهینامه راهنمای طبیعت گردی، گواهینامه ممیزی GSTC، گواهینامه برنامه‌ریزی ژئوپارک یونسکو) و تسلط به زبان انگلیسی (و دوم) شدنی و موفقیت‌آمیز است.

آینده شغلی این رشته با افزایش نگرانی‌های جهانی نسبت به تغییرات اقلیمی و تخریب محیط زیست و ضرورت گذار به اقتصاد سبز و پایدار، و همچنین ظهور صنعت گردشگری پسا کرونا و تقاضای فزاینده برای سفرهای فضای باز و طبیعت (Open-air tourism) و تجربه‌های انفرادی و گروه‌های کوچک، اهمیت بیشتری می‌یابد. سازمان‌های ملل متحد و کشورهای پیشرو در گردشگری سرمایه‌گذاری زیادی روی این رشته انجام می‌دهند و آن را به عنوان یکی از ابزارهای اصلی دستیابی به اهداف توسعه پایدار (SDGs) معرفی کرده‌اند.

رشته طبیعت گردی مناسب چه کسانی هست

این رشته برای افرادی با روحیه طبیعت‌دوستی، ماجراجویی، مسئولیت‌پذیری اجتماعی و زیست‌محیطی، توانایی کار گروهی با جوامع محلی و متخصصان مختلف، مهارت‌های ارتباطی قوی، خلاقیت، صبر و حوصله در مواجهه با چالش‌های میدانی و دقت نظر بالا مناسب است. رشته طبیعت گردی مناسب چه کسانی هست؟ افرادی که از سفر کردن در طبیعت، کشف جاهای جدید، کوهنوردی، کویرنوردی، جنگل‌گردی، عکاسی از طبیعت، حیات وحش و مناظر بکر لذت می‌برند. طراحی مسیرهای خلاقانه و مسئولانه برای سفرهای طبیعت‌محور و برنامه‌ریزی برای حفاظت از محیط زیست در کنار توسعه اقتصادی جوامع محلی برای این افراد جذاب است.

این رشته مناسب چه کسانی هست؟ دانشجویانی که به دنبال کار در سازمان حفاظت محیط زیست، سازمان میراث فرهنگی، دفاتر خدمات مسافرتی (تخصصی طبیعت گردی)، اقامتگاه‌های بوم‌گردی، ژئوپارک‌ها، سمن‌های محیط زیستی و به عنوان راهنمای تور طبیعت گردی، طراح تور، مشاور جوامع محلی و مدرس دانشگاه هستند. این رشته برای کسانی که حوصله انجام مطالعات میدانی دقیق (شناسایی مسیرهای پیاده‌روی، قابلیت‌های ژئوتوریسمی، پایش حیات وحش، مصاحبه با جوامع محلی)، کار با نرم‌افزارهای GIS و نقشه‌خوانی، تحلیل داده‌های زیست‌محیطی و اقتصادی-اجتماعی و تدوین طرح‌های مدیریتی را دارند ایده‌آل است. کار در طبیعت و مناطق دورافتاده و تعامل با جوامع محلی نیازمند سلامت جسمی و روحی، تاب‌آوری، صبر، انعطاف‌پذیری و مهارت‌های بین‌فردی قوی است.

این رشته مناسب چه کسانی هست؟ کسانی که خواهان شغلی با درآمد مناسب (با توجه به رشد صنعت گردشگری در ایران و جهان) و فرصت‌های شغلی متنوع در بخش‌های دولتی، خصوصی و تشکل‌های مردم نهاد هستند. این رشته برای علاقه‌مندان به ادامه تحصیل تا دکتری (برای تدریس در دانشگاه‌ها و پژوهش در مراکز تحقیقاتی گردشگری و محیط زیست و حفاظت) نیز مناسب است. فعالیت آکادمیک و پژوهشی در این رشته ارزش بالایی دارد.

این رشته مناسب چه کسانی هست؟ افرادی که از کار گروهی با متخصصان مختلف (جغرافیدانان، محیط بانان، زمین‌شناسان، زیست‌شناسان، جامعه‌شناسان، اقتصاددانان، معماران (طراحی اقامتگاه‌های بوم‌گردی)، متخصصان بازاریابی و فناوری اطلاعات، جوامع محلی (راهنمایان محلی، زنان روستایی، صنعتگران محلی)، تسهیلگران و مربیان و فعالان سمن‌ها) لذت می‌برند و توانایی برقراری ارتباط مؤثر با طیف‌های مختلف انسانی را دارند. یک پروژه موفق توسعه طبیعت گردی نیازمند تیم چندرشته‌ای و مشارکت فعال همه ذینفعان است.

این رشته مناسب چه کسانی هست؟ دانشجویانی که به دنبال شغلی با درآمد مناسب در داخل و خارج از کشور، امکان سفر و اقامت در مناطق بکر و جذاب طبیعی، تعامل با فرهنگ‌های مختلف (جوامع محلی مناطق گردشگری) و فرصت کارآفرینی (تأسیس آژانس تخصصی طبیعت گردی، اقامتگاه بوم‌گردی، شرکت مشاوره یا وبسایت تخصصی طبیعت گردی) هستند. متخصصان طبیعت گردی خلاق و متعهد در بازار کار سهم بالایی دارند و می‌توانند درآمد کسب کنند.

این رشته مناسب چه کسانی هست؟ کسانی که به حفاظت از محیط زیست، تنوع زیستی، میراث زمین‌شناختی و فرهنگی، توسعه پایدار جوامع محلی (به ویژه روستایی و عشایری)، کاهش فقر و نابرابری، احیای دانش بومی و سنت‌های اصیل، افزایش آگاهی عمومی نسبت به ارزش‌های طبیعی و لزوم حفاظت از آنها و مقابله با تغییرات اقلیمی از طریق گردشگری مسئولانه و کم کربن اهمیت می‌دهند. یک متخصص طبیعت گردی خوب می‌تواند پلی بین حفاظت و توسعه باشد و با برنامه‌ریزی هوشمندانه و اخلاقی، از یک سو از منابع طبیعی ارزشمند حفاظت کرده و از سوی دیگر به بهبود معیشت جوامع محلی و افزایش رضایت و آگاهی گردشگران کمک کند.

فارغ‌التحصیل رشته طبیعت گردی در چه کارها و صنایعی می‌تواند شاغل شود؟

فارغ‌التحصیل این رشته می‌تواند در سازمان حفاظت محیط زیست (ادارات کل محیط زیست استان‌ها، مناطق حفاظت شده، پارک‌های ملی، ژئوپارک‌ها) به عنوان کارشناس ارزیابی توان اکولوژیک و برنامه‌ریزی طبیعت گردی و ظرفیت برد و مدیریت بازدیدکنندگان و تفسیر طبیعت (مراکز بازدیدکنندگان، مسیرهای پیاده‌روی، تابلوهای تفسیری) فعالیت کند. سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی (ادارات کل گردشگری استان‌ها، دفاتر خدمات مسافرتی و گردشگری) و سازمان جنگل‌ها و مراتع و آبخیزداری و سازمان شیلات نیز متخصصان را جذب می‌کنند.

فارغ‌التحصیل این رشته در دفاتر خدمات مسافرتی و گردشگری (آژانس‌های تخصصی طبیعت گردی و اکوتوریسم) به عنوان طراح تور طبیعت گردی (تورهای ژئوتوریسم، پرنده‌نگری، کویرنوردی، کوهنوردی، غارنوردی، عکاسی طبیعت، ستاره‌شناسی)، بازاریاب و فروشنده تورهای طبیعت گردی، راهنمای تور طبیعت گردی (پس از گذراندن دوره‌های تخصصی راهنمایی و کسب مجوز) و مدیر داخلی آژانس استخدام می‌شود.

فارغ‌التحصیل این رشته در اقامتگاه‌های بوم‌گردی (Ecolodge) واقع در روستاها، مناطق حفاظت شده، حاشیه کویر، جنگل، کوهستان و ساحل به عنوان مدیر اقامتگاه (مدیریت عملیات، روابط عمومی، ارتباط با جوامع محلی، طراحی فعالیت‌های تفریحی-آموزشی برای مهمانان، بازاریابی و رزرواسیون) و تسهیلگر (رابط بین اقامتگاه، جوامع محلی و گردشگران) مشغول به کار می‌شود.

فارغ‌التحصیل این رشته در ژئوپارک‌های جهانی (قشم، ارس) و ژئوپارک‌های ملی و استانی به عنوان کارشناس برنامه‌ریزی ژئوتوریسم، مدیریت بازدیدکنندگان، راهنمای ژئوتوریسم، طراح مسیرهای ژئوتوریسم و برنامه‌های تفسیر زمین‌شناسی و زیست‌محیطی، و هماهنگ‌کننده جوامع محلی فعالیت می‌کند.

فارغ‌التحصیل این رشته در تشکل‌های مردم نهاد محیط زیستی (سمن‌های تخصصی طبیعت گردی) به عنوان کارشناس پروژه‌های حفاظت از محیط زیست با رویکرد طبیعت گردی (پاکسازی طبیعت، کاشت نهال، احیای زیستگاه‌ها، ترویج گردشگری مسئولانه، توانمندسازی جوامع محلی)، مربی و تسهیلگر کارگاه‌های آموزشی برای جوامع محلی و راهنمایان محلی، و مدیر طرح‌های مشارکتی و داوطلبانه استخدام می‌شود.

فارغ‌التحصیل این رشته می‌تواند به عنوان مشاور مستقل یا شرکت‌های مشاوره برنامه‌ریزی طبیعت گردی و گردشگری پایدار، در پروژه‌های تدوین طرح‌های مدیریت طبیعت گردی برای مناطق حفاظت شده و ژئوپارک‌ها، ارزیابی توان اکولوژیک و ظرفیت برد، مطالعات امکان‌سنجی اقامتگاه‌های بوم‌گردی، تهیه اطلس‌های ژئوتوریسم و اکوتوریسم، تدوین استانداردهای بوم‌گردی، ممیزی و گواهی‌بخشی اقامتگاه‌ها و تورهای طبیعت گردی (بر اساس استانداردهای ملی و بین‌المللی) و ارزیابی اثرات زیست‌محیطی پروژه‌های گردشگری در طبیعت فعالیت کند.

فارغ‌التحصیل این رشته می‌تواند در بخش آموزش و تدریس در دانشگاه‌ها، مراکز آموزش عالی (موسسات آموزش عالی گردشگری و هتلداری)، سازمان فنی و حرفه‌ای (ارائه دوره‌های تخصصی طبیعت گردی: راهنمای طبیعت گردی، تسهیلگر بوم‌گردی، مدیر اقامتگاه بوم‌گردی، کارشناس ارزیابی توان اکولوژیک و ظرفیت برد، ژئوتوریسم و اکوتوریسم)، و برگزاری دوره‌های کوتاه مدت تخصصی برای جوامع محلی و فعالان گردشگری نیز مشغول به کار شود. کمبود اساتید و مدرسان متخصص طبیعت گردی در مراکز آموزشی کشور مشهود است. فارغ‌التحصیلان دکتری به راحتی وارد سیستم آموزش عالی می‌شوند.

ادامه تحصیل در رشته طبیعت گردی در داخل ایران چگونه است؟

ادامه تحصیل در این رشته در داخل ایران از طریق آزمون کارشناسی ارشد و دکتری تخصصی در دانشگاه‌های مختلف دولتی و آزاد ممکن است. دانشگاه علامه طباطبائی، دانشگاه تهران، دانشگاه تربیت مدرس، دانشگاه شهید بهشتی، دانشگاه مازندران، دانشگاه گیلان، دانشگاه خوارزمی، دانشگاه یزد، دانشگاه سمنان، دانشگاه کردستان و دانشگاه هرمزگان از جمله دانشگاه‌های معتبر در این رشته هستند.

ادامه تحصیل در این رشته در مقطع دکتری بر مسائل بومی تمرکز دارد. توسعه پایدار طبیعت گردی در مناطق حفاظت شده و ژئوپارک‌های ایران، ارزیابی توان اکولوژیک و ظرفیت برد گردشگری در اکوسیستم‌های حساس (بیابان، کوهستان، تالاب، جنگل، ساحل)، سنجش اثرات زیست‌محیطی و اقتصادی-اجتماعی طبیعت گردی بر جوامع محلی و مناطق روستایی، تدوین استانداردهای ملی و نظام گواهی‌بخشی بوم‌گردی و اکوتوریسم ایران، طراحی مدل‌های کسب‌وکار پایدار برای اقامتگاه‌های بوم‌گردی و تورهای طبیعت گردی، بازاریابی و برندسازی مقاصد طبیعت گردی ایران در بازارهای هدف بین‌المللی (با تأکید بر کشورهای همسایه و اروپایی)، استفاده از فناوری‌های نوین (GIS سه بعدی، هوش مصنوعی، واقعیت مجازی و افزوده) در برنامه‌ریزی و مدیریت طبیعت گردی و تفسیر میراث طبیعی، تحلیل مخاطرات و چالش‌های فراروی طبیعت گردی در ایران (تغییرات اقلیمی، خشکسالی، طوفان‌های گرد و غبار، آتش‌سوزی جنگل‌ها، تخریب زیستگاه‌ها، ضعف قوانین و مقررات، ضعف زیرساخت‌ها، نبود هماهنگی بین نهادی) و ارائه راهکارهای افزایش تاب‌آوری و پایداری از اولویت‌های پژوهشی است.

ادامه تحصیل در این رشته اساتید برجسته‌ای مانند دکتر مظفر، دکتر حیدری چیانه، دکتر شمس، دکتر رکن‌الدین افتخاری، دکتر پاپلی یزدی، دکتر ضرابی، دکتر موحد، دکتر رضوانی، دکتر بدری و دکتر برقی را دارد. این مسیر فرصت همکاری با سازمان حفاظت محیط زیست، سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، سازمان جنگل‌ها و مراتع و آبخیزداری، ژئوپارک‌های جهانی قشم و ارس، دفاتر خدمات مسافرتی تخصصی طبیعت گردی، تشکل‌های مردم نهاد محیط زیستی، اتحادیه‌های تعاونی بوم‌گردی استان‌ها و جوامع محلی را فراهم می‌کند. اشتغال پس از فارغ‌التحصیلی (به عنوان پژوهشگر، مدرس دانشگاه، کارشناس ارشد سازمان‌های دولتی، مشاور) در این مسیر بسیار حیاتی است.

ادامه تحصیل در داخل ایران نیازمند دسترسی به منابع علمی روزآمد بین‌المللی (ژورنال‌های معتبر در زمینه گردشگری پایدار، اکوتوریسم، ژئوتوریسم، مدیریت مناطق حفاظت شده، حفاظت از محیط زیست، توسعه روستایی)، نرم‌افزارهای تخصصی (GIS، مدل‌های ارزیابی توان اکولوژیک، نرم‌افزارهای تحلیل آماری پیشرفته مانند R و Python)، گزارش‌های سازمان‌های بین‌المللی (IUCN، UNWTO، UNDP، UNESCO، TIES، GSTC) و مقالات و کتاب‌های معتبر است که از طریق پایگاه‌های آنلاین و کتابخانه‌های دیجیتال تا حد قابل قبولی قابل تأمین است. دانشجویان دکتری در این رشته معمولاً بخش قابل توجهی از پژوهش خود را با استفاده از ترکیب روش‌های کمی (مدلسازی فضایی با GIS، پیمایش) و کیفی (مصاحبه عمیق، گروه‌های کانونی، مشاهده مشارکتی) و همکاری با جوامع محلی و سازمان‌های دولتی و غیردولتی انجام می‌دهند.

ادامه تحصیل در این رشته در ایران برای فعالیت علمی-پژوهشی و کارشناسی در حوزه گردشگری پایدار و حفاظت از محیط زیست و توسعه روستایی ارزشمند است. فارغ‌التحصیلان دکتری می‌توانند عضو هیأت علمی دانشگاه‌ها (دانشگاه‌های دولتی، آزاد، پیام نور، غیرانتفاعی) و پژوهشگاه‌های مرتبط (پژوهشکده گردشگری جهاد دانشگاهی، پژوهشکده محیط زیست، پژوهشکده علوم زمین) شوند. آنها به تربیت نسل جدید متخصصان طبیعت گردی و هدایت پژوهش‌های کاربردی در این حوزه کمک می‌کنند.

ادامه تحصیل در داخل ایران از نظر هزینه مقرون به صرفه است. ارتباط مستقیم با ذینفعان کلیدی طبیعت گردی در کشور (سازمان‌های دولتی، جوامع محلی، فعالان بخش خصوصی و سمن‌ها) و دسترسی به مناطق و جوامع مورد مطالعه (به دلیل فاصله کم و شناخت بستر فرهنگی-اجتماعی) یک مزیت مهم محسوب می‌شود. با این حال به‌روز بودن با آخرین یافته‌های علمی بین‌المللی و روندهای جهانی در حوزه طبیعت گردی (خصوصاً در زمینه فناوری‌های نوین، استانداردهای بین‌المللی، بازاریابی دیجیتال و مدل‌های کسب‌وکار پایدار) نیازمند تلاش مضاعف و استفاده از منابع علمی آزاد و همکاری‌های علمی بین‌المللی مجازی است.

ادامه تحصیل در رشته طبیعت گردی در خارج ایران چگونه است؟

ادامه تحصیل در این رشته در خارج از ایران در دانشگاه‌های معتبر در برنامه‌های Ecotourism، Sustainable Tourism، Protected Area Management، Nature-based Tourism، Heritage Interpretation، Tourism Management، Geography و Environmental Management بسیار پرطرفدار و معتبر است. کاستاریکا، استرالیا، نیوزلند، کانادا، سوئد، نروژ، آلمان، هلند، انگلستان، آفریقای جنوبی، ایسلند، ایالات متحده (به خصوص دانشگاه‌های معروف در زمینه منابع طبیعی و محیط زیست مانند دانشگاه کلرادو بولدر و دانشگاه یوتا)، و کشورهای اروپایی (اسپانیا، ایتالیا، فرانسه، اتریش، سوئیس) از مقاصد اصلی هستند.

ادامه تحصیل در خارج ایران نیازمند معدل بالا (ترجیحاً بالای ۱۶ یا معادل B+ و A)، مدرک زبان قوی با نمره آیلتس حداقل ۶.۵ (برای مقطع کارشناسی ارشد) و ۷ (برای مقطع دکتری) یا تافل ۹۰ (ارشد) و ۱۰۰ (دکتری)، توصیه‌نامه‌های قوی (حداقل سه توصیه‌نامه از اساتید مرتبط)، انگیزه‌نامه قوی (چرا این رشته و این دانشگاه و چه برنام‌های برای آینده دارید؟)، رزومه تحصیلی و پژوهشی قوی (با سابقه تحقیق، پروژه‌های میدانی، کارآموزی، مقالات علمی، ارائه در کنفرانس‌ها و کار داوطلبانه مرتبط با محیط زیست و گردشگری)، و نمونه کار (پروژه‌های دانشگاهی مرتبط با GIS، برنامه‌ریزی طبیعت گردی، طراحی تور و …) است. برخی دانشگاه‌ها (به خصوص در آمریکا) ممکن است نمره GRE (برای مقطع دکتری) را نیز درخواست کنند.

ادامه تحصیل در خارج ایران دسترسی به آزمایشگاه‌های پیشرفته GIS و سنجش از دور، کتابخانه‌های تخصصی، شبکه‌های همکاری بین‌المللی، فرصت‌های کارآموزی و کار در سازمان‌های بین‌المللی و شرکت‌های مطرح طبیعت گردی، دسترسی به داده‌ها و منابع علمی به‌روز و امکان بهره‌مندی از اساتید برجسته بین‌المللی را ممکن می‌کند. این مسیر همچنین مهاجرت کاری آسان‌تر به شرکت‌های بین‌المللی گردشگری و محیط زیست و سازمان‌های بین‌المللی (مانند IUCN، UNWTO، UNESCO، UNDP، TIES، GSTC) و امکان اقامت پس از تحصیل (به ویژه در کانادا، استرالیا، نیوزلند، آلمان و کشورهای اسکاندیناوی) را فراهم می‌کند.

ادامه تحصیل در خارج ایران مستلزم آمادگی برای هزینه‌های بالای زندگی و تحصیل (به ویژه در آمریکا، کانادا، استرالیا و انگلستان) است، هر چند که بورسیه‌های کامل و موقعیت‌های دستیاری تحقیقاتی (Research Assistantship) و آموزشی (Teaching Assistantship) بسیاری از این هزینه‌ها را پوشش می‌دهند (به ویژه در دانشگاه‌های دولتی آمریکا، کانادا، استرالیا و کشورهای اسکاندیناوی). دانشجویان بین‌المللی در این رشته در دانشگاه‌های آلمان (شهریه رایگان یا پایین) و برخی دانشگاه‌های اروپایی می‌توانند فرصت‌های شغلی دانشجویی مناسبی (به عنوان دستیار پژوهشی، راهنمای تور، کار در هاستل، رستوران یا فروشگاه) پیدا کنند.

ادامه تحصیل در خارج ایران مستلزم آشنایی با روش‌های پیشرفته برنامه‌ریزی و مدیریت طبیعت گردی (از جمله مدل‌های ارزیابی توان اکولوژیک و ظرفیت برد دینامیک، GIS سه بعدی، تحلیل شبکه، مدل‌های اقتصادی-اجتماعی مشارکتی)، استانداردهای بین‌المللی (مانند استانداردهای TIES، GSTC، IUCN)، تکنیک‌های تفسیر میراث طبیعی و فرهنگی (Heritage Interpretation) و اصول بازاریابی دیجیتال و برندسازی مقاصد گردشگری است. با این حال، اصول پایه طبیعت گردی (پایداری، حفاظت از محیط زیست، مشارکت جوامع محلی، آگاهی‌بخشی به گردشگران) در همه جای دنیا یکسان است و یک دانشجوی خوب به سرعت خود را با ابزارها و متدولوژی‌های جدید تطبیق می‌دهد.

ادامه تحصیل در خارج ایران برای کسانی که قصد بازگشت به ایران را دارند، یک مزیت رقابتی بزرگ در دانش فناوری‌های پیشرفته برنامه‌ریزی و مدیریت طبیعت گردی، آشنایی با استانداردهای بین‌المللی اکوتوریسم و بوم‌گردی و سیستم‌های گواهی‌بخشی، تجربه کار با جوامع محلی در کشورهای دیگر و شبکه‌سازی بین‌المللی محسوب می‌شود. این افراد معمولاً در سازمان حفاظت محیط زیست، سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، دفاتر خدمات مسافرتی و مشاوره‌ای معتبر، اقامتگاه‌های بوم‌گردی مدرن، دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی مطرح ایران به راحتی پذیرفته می‌شوند.

فرصت‌های شغلی برای فارغ‌التحصیلان رشته طبیعت گردی

فرصت‌های شغلی در سازمان‌های بین‌المللی مرتبط با محیط زیست، گردشگری و توسعه پایدار وجود دارد. برنامه محیط زیست ملل متحد (UNEP)، برنامه عمران ملل متحد (UNDP)، سازمان جهانی گردشگری (UNWTO)، یونسکو (برنامه انسان و کره مسکون – MAB و ژئوپارک‌های جهانی)، اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت (IUCN)، سازمان همکاری اقتصادی و توسعه (OECD)، اتحادیه اروپا (DG Environment، DG Grow)، بانک جهانی (در پروژه‌های مرتبط با گردشگری پایدار)، تسهیلات جهانی محیط زیست (GEF)، صندوق جهانی حیات وحش (WWF)، انجمن بین‌المللی اکوتوریسم (TIES)، شورای جهانی گردشگری پایدار (GSTC)، شبکه ژئوپارک‌های جهانی یونسکو (GGN)، مرکز بین‌المللی اکوتوریسم (ITC) و انجمن بین‌المللی حفاظت از طبیعت (WCPA) متخصصان برجسته را جذب می‌کنند.

فرصت‌های شغلی در شرکت‌های بزرگ تور اپراتور بین‌المللی تخصصی در اکوتوریسم، ژئوتوریسم و ماجراجویی مانند Intrepid Travel (استرالیا)، G Adventures (کانادا)، Exodus Travels (انگلستان)، Natural Habitat Adventures (آمریکا)، World Expeditions (استرالیا)، Mountain Travel Sobek (آمریکا)، Lindblad Expeditions (آمریکا)، و شرکت‌های مشابه در کاستاریکا، نیوزلند، آفریقای جنوبی، تانزانیا، کنیا، برزیل، پرو، نپال، ایسلند، نروژ، سوئد و کانادا وجود دارد. موقعیت‌های شغلی شامل طراح تور (Product Developer)، راهنمای تور (Tour Guide – نیازمند گواهینامه‌های بین‌المللی)، بازاریاب دیجیتال، کارشناس پایداری (Sustainability Officer)، مدیر مسئولیت اجتماعی شرکتی (CSR Manager)، مدیر فروش و روابط بین‌الملل است.

فرصت‌های شغلی برای فارغ‌التحصیلان این رشته در بخش خصوصی داخل کشور (آژانس‌های مسافرتی تخصصی طبیعت گردی، اقامتگاه‌های بوم‌گردی، هتل‌های بوم‌گردی، شرکت‌های ماجراجویی، فروشگاه‌های لوازم کمپینگ و کوهنوردی) به عنوان مدیر، طراح تور، راهنما، بازاریاب، مشاور پایداری، مسئول تضمین کیفیت و ممیز (Auditor) نیز در حال گسترش است. با اشاعه فرهنگ بوم‌گردی و تخصصی‌تر شدن بازار تقاضا، این فرصت‌ها روز به روز بیشتر می‌شوند.

فرصت‌های شغلی برای فارغ‌التحصیلان این رشته در پروژه‌های توسعه طبیعت گردی و ژئوتوریسم در مناطق حفاظت شده، ژئوپارک‌ها، جنگل‌های هیرکانی (ثبت جهانی)، کویر لوت (پرونده ثبت جهانی)، جزایر خلیج فارس (قشم، هنگام، هرمز، لاوان، کیش) و سواحل مکران رو به افزایش است. سازمان حفاظت محیط زیست، سازمان میراث فرهنگی، بنیاد مسکن انقلاب اسلامی، شرکت‌های مشاوره معتبر، سمن‌ها و جوامع محلی به چنین تخصصی نیاز فزاینده‌ای دارند.

فرصت‌های شغلی در حوزه مشاوره و پژوهش (برای دارندگان مدارک کارشناسی ارشد و دکتری) در مراکز تحقیقاتی (پژوهشکده گردشگری جهاد دانشگاهی، پژوهشکده محیط زیست، پژوهشکده علوم زمین، پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی)، سازمان‌های دولتی (دفتر برنامه‌ریزی و مطالعات گردشگری سازمان میراث فرهنگی، دفتر زیست‌گاه‌ها و امور مناطق سازمان حفاظت محیط زیست، دفتر آموزش و ترویج سازمان جنگل‌ها و مراتع، شوراهای برنامه‌ریزی استان‌ها)، دفاتر مشاوره، و شرکت‌های مشاوره بین‌المللی در زمینه گردشگری پایدار و حفاظت از محیط زیست وجود دارد.

فرصت‌های شغلی در بخش آموزش و تدریس در دانشگاه‌ها، مراکز آموزش عالی و سازمان فنی و حرفه‌ای نیز بی‌نظیر است. کمبود اساتید متخصص و مجرب در رشته طبیعت گردی در بسیاری از دانشگاه‌های کشور محسوس است. فارغ‌التحصیلان دکتری و کارشناسی ارشد برجسته (با سابقه تدریس یا تالیف) به راحتی وارد سیستم آموزش عالی کشور می‌شوند و علاوه بر آن می‌توانند به عنوان مدرس دوره‌های آزاد (در زمینه‌هایی مانند راهنمای طبیعت گردی، تسهیلگر بوم‌گردی، مدیر اقامتگاه بوم‌گردی، ممیز استانداردهای اکوتوریسم) در موسسات آموزشی خصوصی و سازمان فنی و حرفه‌ای مشغول به کار شوند.