کارشناسی ارشد روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی

کارشناسی ارشد روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی

کارشناسی ارشد روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی به مطالعه علمی ویژگی‌های رشدی، شناختی و رفتاری کودکانی می‌پردازد که به دلیل تفاوت‌های قابل توجه با کودکان عادی، نیاز به آموزش‌های ویژه و حمایت‌های تخصصی دارند. کارشناسی ارشد روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی به متخصصان کمک می‌کند تا روش‌های تشخیص، آموزش و توانبخشی را برای کودکان با نیازهای ویژه مانند کودکان با اختلالات یادگیری، کم توانی ذهنی، اختلالات طیف اوتیسم، آسیب‌های بینایی و شنوایی و اختلالات جسمی-حرکتی طراحی و اجرا کنند.

همچنین به ما یاد می‌دهد که چگونه می‌توان با شناسایی زودهنگام مشکلات رشدی و مداخلات به موقع، از بروز بسیاری از آسیب‌های ثانویه جلوگیری کرد و پتانسیل‌های نهفته این کودکان را شکوفا ساخت. در نهایت این دانش به تربیت متخصصانی کمک می‌کند که بتوانند در مراکز مشاوره و روانشناسی، سازمان آموزش و پرورش استثنایی، مدارس استثنایی، کلینیک‌های توانبخشی و مراکز اختلالات یادگیری به ارزیابی، تشخیص، آموزش و توانبخشی کودکان با نیازهای ویژه بپردازند.

کارشناسی ارشد روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی به عنوان یکی از شاخه‌های تخصصی روانشناسی در مقطع کارشناسی ارشد، با کد ضریب ۵ در کنکور سراسری روانشناسی شناخته می‌شود . متقاضیان ورود به کارشناسی ارشد روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی باید با آزمون کارشناسی ارشد روانشناسی وزارت علوم شرکت کنند و دروس امتحانی این گرایش شامل هشت درس روانشناسی مرضی و کودکان استثنایی، آموزش و پرورش کودکان استثنایی، روانسنجی، آمار و روش تحقیق، روانشناسی رشد، روانشناسی تربیتی، روانشناسی عمومی و متون روانشناسی به زبان انگلیسی می‌باشد.

ضرایب دروس نشان می‌دهد که درس روانشناسی مرضی و کودکان استثنایی با ضریب ۳ و آموزش و پرورش کودکان استثنایی با ضریب ۳ از بالاترین اهمیت برخوردار هستند و سایر دروس هر کدام با ضریب ۲ در تعیین رتبه نهایی نقش دارند. این ضرایب نشان می‌دهد که داوطلبان باید بیشترین تمرکز خود را بر دو درس تخصصی این گرایش بگذارند و در عین حال سایر دروس پایه روانشناسی را نیز با جدیت دنبال کنند.

کارشناسی ارشد روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی شما را با مفاهیمی مانند طبقه‌بندی کودکان استثنایی (شامل کودکان با کم توانی ذهنی، اختلالات یادگیری، اختلالات ارتباطی، آسیب‌های بینایی و شنوایی، اختلالات جسمی-حرکتی، اختلالات طیف اوتیسم، کودکان تیزهوش و دیرآموز) و روش‌های آموزشی ویژه هر یک آشنا می‌کند.

درک عمیق از این طبقه‌بندی‌ها و توانایی تشخیص دقیق هر یک از این اختلالات برای هر متخصص این رشته ضروری است و بدون تسلط بر این مفاهیم، ارائه خدمات تخصصی آموزشی و توانبخشی به کودکان با نیازهای ویژه غیرممکن خواهد بود. فارغ‌التحصیلان روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی به عنوان کارشناسان خبره در ارزیابی، تشخیص و توانبخشی کودکان با نیازهای ویژه در میان سایر متخصصان حوزه کودک شناخته می‌شوند و نقش مهمی در نظام آموزشی و بهداشتی کشور ایفا می‌کنند.

کارشناسی ارشد روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی به روش‌های طراحی برنامه‌های آموزشی فردی (IEP) و کاربرد رویکردهای تدریس مستقیم، تحلیل رفتار کاربردی و روش‌های تلفیقی و فراگیر (انکلوژن) برای آموزش کودکان با نیازهای ویژه اشاره دارد. متخصصان این رشته باید توانایی ارزیابی دقیق توانمندی‌ها و محدودیت‌های هر کودک و طراحی برنامه‌های آموزشی متناسب با نیازهای منحصر به فرد او را داشته باشند.

دانشجویان کارشناسی ارشد در طول دوره با دروس تخصصی مانند روش‌های آموزش کودکان با ناتوانی‌های یادگیری، کاربرد تحلیل رفتار کاربردی در آموزش کودکان طیف اوتیسم و روش‌های تدریس انفرادی به طور کامل با فرآیند آموزش کودکان استثنایی آشنا می‌شوند. این مهارت‌ها به متخصصان روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی کمک می‌کند تا برنامه‌های آموزشی مؤثری برای کودکان با نیازهای ویژه طراحی و اجرا کنند و به آن‌ها در رسیدن به حداکثر توانمندی‌های خود یاری رسانند.

کارشناسی ارشد روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی ارتباط تنگاتنگی با روانشناسی تحولی، عصب‌روانشناسی، توانبخشی، گفتار درمانی و کاردرمانی دارد و این حوزه‌ها در مباحثی مانند ارزیابی رشدی، تشخیص زودهنگام اختلالات تحولی، روش‌های مداخله زودهنگام و رویکردهای توانبخشی شناختی و حرکتی با یکدیگر همپوشانی دارند. تفاوت اصلی در این است که روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی بر جنبه‌های آموزشی، شناختی و رفتاری کودکان با نیازهای ویژه تمرکز دارد و متخصصان این حوزه با رویکردی آموزشی-توانبخشی به این کودکان کمک می‌کنند. با این حال، همکاری نزدیک این متخصصان با کاردرمانگران، گفتاردرمانگران و عصب‌روانشناسان برای ارائه خدمات جامع و مؤثر به کودکان استثنایی و خانواده‌های آن‌ها ضروری و حیاتی است.

 بازار کار کارشناسی ارشد روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی

کارشناسی ارشد روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی در بازار کار ایران به عنوان یکی از تخصص‌های کلیدی و حیاتی در سازمان آموزش و پرورش استثنایی شناخته می‌شود و مهارت ارزیابی، تشخیص و آموزش کودکان با نیازهای ویژه در این سازمان بسیار ارزشمند است. سازمان آموزش و پرورش استثنایی کشور که زیر نظر وزارت آموزش و پرورش فعالیت می‌کند، به عنوان بزرگترین کارفرمای فارغ‌التحصیلان این رشته محسوب می‌شود و هر ساله برای جذب نیرو در مراکز اختلالات یادگیری، مدارس استثنایی و واحدهای سنجش آمادگی تحصیلی کودکان بدو ورود به دبستان فراخوان استخدامی منتشر می‌کند.

یک روانشناس موفق در این حوزه می‌داند چگونه با استفاده از آزمون‌های هوش و پیشرفت تحصیلی، کودکان نیازمند آموزش‌های ویژه را شناسایی کند و برنامه آموزشی فردی (IEP) متناسب با توانمندی‌های هر کودک طراحی کند و پیشرفت او را به طور مستمر ارزیابی نماید.

بازار کار کارشناسی ارشد روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی در مراکز جامع اختلالات یادگیری و کلینیک‌های تخصصی کودک بسیار پررنگ است و روانشناسان این حوزه می‌توانند در مراکز دولتی و خصوصی اختلالات یادگیری به ارزیابی و تشخیص کودکان مبتلا به نارساخوانی، نارسانویسی و نارسایی در ریاضیات بپردازند و برنامه‌های آموزشی ترمیمی طراحی و اجرا کنند.

همچنین مراکز مشاوره و روانشناسی کودک برای ارائه خدمات تخصصی به کودکان با اختلالات طیف اوتیسم، کم‌توانی ذهنی و اختلالات رفتاری به روانشناسان متخصص در آموزش کودکان استثنایی نیاز دارند. یک متخصص موفق می‌داند چگونه با استفاده از روش تحلیل رفتار کاربردی (ABA) و سایر رویکردهای آموزشی مبتنی بر شواهد، به کودکان اوتیسم مهارت‌های ارتباطی، اجتماعی و خودیاری را آموزش دهد و شدت رفتارهای کلیشه‌ای و چالش‌برانگیز آن‌ها را کاهش دهد.

بازار کار کارشناسی ارشد روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی در سازمان بهزیستی و مراکز توانبخشی زیر نظر آن دیده می‌شود و روانشناسان این رشته می‌توانند در مراکز روزانه توانبخشی کودکان با نیازهای ویژه، مراکز مداخله زودهنگام و خانه‌های کوچک نگهداری از کودکان معلول به ارائه خدمات ارزیابی، برنامه‌ریزی آموزشی و مشاوره به خانواده‌ها بپردازند.

سازمان بهزیستی به عنوان یکی از نهادهای اصلی متولی امور کودکان دارای معلولیت و خانواده‌های آن‌ها، به طور مستمر به روانشناسان متخصص در حوزه کودکان استثنایی نیاز دارد و فرصت‌های شغلی مناسبی را برای فارغ‌التحصیلان این رشته فراهم می‌کند. یک متخصص موفق می‌داند چگونه با رویکرد توانبخشی مبتنی بر جامعه (CBR)، خدمات آموزشی و حمایتی را در بستر خانواده و جامعه به کودکان با نیازهای ویژه و خانواده‌های آن‌ها ارائه دهد و از این طریق زمینه مشارکت اجتماعی و استقلال هرچه بیشتر آن‌ها را فراهم کند.

بازار کار کارشناسی ارشد روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی در مراکز سنجش و غربالگری کودکان بدو ورود به دبستان که هر ساله توسط سازمان آموزش و پرورش استثنایی و با همکاری شبکه بهداشت برگزار می‌شود، دیده می‌شود. این مراکز که در سراسر کشور فعال هستند، برای شناسایی زودهنگام مشکلات بینایی، شنوایی، گفتاری، حرکتی و شناختی کودکان پیش از ورود به مدرسه به روانشناسان متخصص در ارزیابی رشدی کودکان نیاز دارند.

یک متخصص موفق می‌داند چگونه با استفاده از ابزارهای استاندارد غربالگری رشدی، کودکان در معرض خطر را شناسایی کند و آن‌ها را برای مداخلات تخصصی به مراکز مربوطه ارجاع دهد و از این طریق از بروز مشکلات ثانویه و افت تحصیلی در سال‌های آینده جلوگیری کند. این طرح ملی یکی از مؤثرترین برنامه‌های پیشگیرانه در نظام آموزشی کشور است و نقش روانشناسان آموزش کودکان استثنایی در موفقیت آن حیاتی می‌باشد.

بازار کار کارشناسی ارشد روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی در دانشگاه‌ها و مراکز تحقیقاتی به عنوان عضو هیئت علمی و پژوهشگر نیز قابل توجه است و با توجه به کمبود اساتید متخصص در این حوزه، فارغ‌التحصیلان دکتری این رشته شانس بالایی برای جذب در هیئت علمی دانشگاه‌های تربیت معلم و علوم بهزیستی و توانبخشی و دانشگاه آزاد دارند.

همچنین پژوهشکده‌های تخصصی مانند پژوهشکده کودکان استثنایی و پژوهشگاه مطالعات آموزش و پرورش برای انجام پروژه‌های تحقیقاتی در زمینه طراحی و اعتباریابی ابزارهای تشخیصی، تدوین برنامه‌های مداخله زودهنگام و ارزیابی اثربخشی روش‌های آموزشی نوین به پژوهشگران متخصص در این رشته نیاز مبرم دارند. نتایج این پژوهش‌ها می‌تواند مستقیماً در سیاست‌گذاری‌های آموزشی و توانبخشی کشور مورد استفاده قرار گیرد و به بهبود کیفیت خدمات ارائه شده به کودکان با نیازهای ویژه و خانواده‌های آن‌ها کمک کند.

چارت دروس کارشناسی ارشد روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی

کارشناسی ارشد روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی در طول دوره تحصیل خود باید تعداد مشخصی واحد درسی تخصصی را با موفقیت بگذراند و چارت دروس این رشته بر اساس سرفصل‌های مصوب وزارت علوم، تحقیقات و فناوری طراحی شده است. دروس اصلی و تخصصی این دوره عبارتند از: روانشناسی کودکان استثنایی، روش‌های تشخیص و ارزشیابی در کودکان استثنایی، آموزش و پرورش کودکان با کم توانی ذهنی، آموزش و پرورش کودکان با اختلالات یادگیری، آموزش و پرورش کودکان با اختلالات طیف اوتیسم، شنوایی و جسمی-حرکتی، روش‌های آموزش خانواده و مشاوره با والدین، توانبخشی شناختی و حسی-حرکتی در کودکان استثنایی، طراحی و اجرای برنامه‌های آموزشی فردی، و کارورزی بالینی و آموزشی در مراکز کودکان استثنایی. 

چارت دروس کارشناسی ارشد روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی شامل دروس آموزش و پرورش کودکان با ناتوانی‌های خاص مانند کم توانی ذهنی، اختلالات یادگیری و اختلالات طیف اوتیسم می‌شود و این درس‌ها به دانشجویان مهارت‌های تخصصی آموزش خواندن، نوشتن، ریاضیات و مهارت‌های اجتماعی و ارتباطی را برای هر یک از این گروه‌ها به طور جداگانه آموزش می‌دهند.

دانشجویان یاد می‌گیرند که چگونه با استفاده از روش‌های تدریس چندحسی (برای کودکان نارساخوان)، روش‌های تجزیه و تحلیل تکالیف (برای کودکان کم توان ذهنی) و روش تحلیل رفتار کاربردی (برای کودکان طیف اوتیسم) برنامه‌های آموزشی مؤثر و متناسب با نیازهای هر کودک طراحی و اجرا کنند. این دروس از کاربردی‌ترین دروس دوره محسوب می‌شوند و تسلط بر آنها برای هر متخصص روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی که قصد کار در مراکز آموزشی و توانبخشی را دارد، ضروری و حیاتی است.

چارت دروس کارشناسی ارشد روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی به دروس روش‌های آموزش خانواده و مشاوره با والدین اختصاص دارد و دانشجویان یاد می‌گیرند که چگونه با والدین کودکان با نیازهای ویژه ارتباط مؤثر برقرار کنند و آن‌ها را در فرآیند آموزشی و توانبخشی کودک مشارکت دهند. آشنایی با مراحل پذیرش و سازگاری والدین با تشخیص اختلال کودک، راهبردهای کاهش استرس والدینی و روش‌های آموزش مهارت‌های فرزندپروری مثبت از جمله مباحث اصلی این درس است.

توانایی همکاری مؤثر با والدین و آموزش آن‌ها برای حمایت از رشد و یادگیری کودک در منزل، یکی از مهارت‌های کلیدی است که متخصصان این رشته باید کسب کنند و این مهارت می‌تواند به اندازه درمان مستقیم کودک در بهبود وضعیت او مؤثر باشد. برگزاری جلسات مشاوره گروهی و فردی برای والدین و همچنین طراحی کارگاه‌های آموزشی برای توانمندسازی آن‌ها از جمله فعالیت‌های عملی مرتبط با این درس می‌باشد.

چارت دروس کارشناسی ارشد روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی شامل دروس توانبخشی شناختی و حسی-حرکتی در کودکان استثنایی می‌شود و دانشجویان با روش‌های ارتقای کارکردهای اجرایی (مانند حافظه کاری، توجه، بازداری پاسخ و انعطاف‌پذیری شناختی) و مهارت‌های ادراکی-حرکتی در کودکان با نیازهای ویژه آشنا می‌شوند. این درس به دانشجویان کمک می‌کند تا درک عمیقی از رابطه بین توانمندی‌های شناختی و یادگیری پیدا کنند و بتوانند برنامه‌های توانبخشی شناختی متناسب با نیازهای هر کودک طراحی و اجرا کنند.

استفاده از بازی‌های رایانه‌ای توانبخشی شناختی، فعالیت‌های تقویت ادراک بینایی و شنوایی، و تمرین‌های یکپارچگی حسی-حرکتی از جمله تکنیک‌هایی است که دانشجویان در این درس فرا می‌گیرند و می‌توانند آن‌ها را در کار با کودکان با اختلالات یادگیری، کم توانی ذهنی و اوتیسم به کار گیرند.

چارت دروس کارشناسی ارشد روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی به دروس طراحی و اجرای برنامه‌های آموزشی فردی (IEP) و کارورزی بالینی و آموزشی در مراکز کودکان استثنایی اختصاص دارد و دانشجویان در این دروس به صورت عملی و در محیط واقعی با کودکان با نیازهای ویژه کار می‌کنند. دانشجویان یاد می‌گیرند که چگونه بر اساس نتایج ارزیابی‌های تشخیصی، اهداف بلندمدت و کوتاه‌مدت آموزشی را برای هر کودک تعیین کنند و روش‌های آموزشی متناسب با آن اهداف را انتخاب و اجرا نمایند و سپس پیشرفت کودک را به طور منظم ارزیابی و برنامه را بر اساس آن تعدیل کنند.

کارورزی بالینی و آموزشی فرصتی ارزشمند برای کسب تجربه عملی و مشاهده چالش‌های واقعی کار با کودکان با نیازهای ویژه است و دانشجویان را برای ورود به عرصه حرفه‌ای آماده می‌کند. گزارش کارورزی و ارائه مطالعات موردی از کودکان با تشخیص‌های مختلف، بخش مهمی از این واحدهای درسی است.

چارت دروس کارشناسی ارشد روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی بر پژوهش مستقل و نگارش پایان‌نامه در یک موضوع بدیع و کاربردی از این حوزه تاکید دارد و دانشجویان در ترم آخر باید با راهنمایی استاد راهنما، پژوهشی اصیل در زمینه‌هایی مانند بررسی اثربخشی یک روش آموزشی خاص بر مهارت‌های تحصیلی یا اجتماعی کودکان با یک اختلال ویژه، هنجاریابی یک ابزار تشخیصی برای جمعیت ایرانی کودکان استثنایی، بررسی عوامل مؤثر بر کیفیت زندگی والدین کودکان با نیازهای ویژه یا مطالعه تطبیقی نظام آموزش و پرورش استثنایی در ایران و سایر کشورها انجام دهند.

پایان‌نامه در این رشته معمولاً شامل طراحی و اجرای یک مطالعه میدانی با نمونه آماری مناسب و تحلیل داده‌ها با استفاده از روش‌های آماری متناسب است. ارائه و دفاع از پایان‌نامه که معمولاً ۶ واحد درسی دارد، آخرین و مهم‌ترین گام تحصیلی در این رشته است و نشان‌دهنده توانایی دانشجو در انجام تحقیقات مستقل و اصیل و مشارکت در تولید دانش جدید در حوزه کودکان استثنایی می‌باشد.

آینده شغلی کارشناسی ارشد روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی

کارشناسی ارشد روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی در دهه آینده به دلیل افزایش آگاهی عمومی از اختلالات رشدی و کودکان با نیازهای ویژه و همچنین افزایش شیوع تشخیص اختلالات طیف اوتیسم، اختلالات یادگیری و اختلال نقص توجه-بیش فعالی در جوامع مختلف، اهمیت و جایگاه ویژه‌ای پیدا می‌کند. غربالگری‌های رشدی گسترده در بدو ورود به مدرسه و افزایش تقاضا از سوی والدین برای خدمات تشخیصی و توانبخشی تخصصی برای فرزندانشان، باعث شده است که نقش روانشناسان آموزش کودکان استثنایی در نظام آموزشی و بهداشتی کشور بیش از پیش پررنگ شود.

ظهور فناوری‌های جدید در ارزیابی و آموزش کودکان با نیازهای ویژه مانند نرم‌افزارهای توانبخشی شناختی، اپلیکیشن‌های ارتباطی جایگزین (AAC) برای کودکان غیرکلام و روش‌های آموزش مبتنی بر واقعیت مجازی و واقعیت افزوده، فرصت‌های جدیدی را برای متخصصان این رشته ایجاد کرده است تا خدمات خود را به شکل مؤثرتر و جذاب‌تری ارائه دهند. حل این چالش‌ها و بهره‌گیری از این فرصت‌های نوین بدون افرادی که در روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی تخصص دارند، ممکن نیست.

آینده شغلی کارشناسی ارشد روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی در حوزه تشخیص و مداخله زودهنگام در کودکان طیف اوتیسم بسیار روشن است و با افزایش آگاهی والدین و پزشکان از علائم اولیه اوتیسم، تعداد کودکانی که در سنین پایین (۱۸ تا ۳۶ ماهگی) برای ارزیابی ارجاع داده می‌شوند به طور چشمگیری افزایش یافته است. یک متخصص موفق می‌داند چگونه با استفاده از ابزارهای غربالگری و تشخیصی استاندارد مانند M-CHAT و ADOS-2، کودکان در معرض خطر اوتیسم را در اسرع وقت شناسایی کند و برنامه‌های مداخله زودهنگام مبتنی بر تحلیل رفتار کاربردی (ABA) و مدل دنور (ESDM) را برای آن‌ها طراحی و اجرا نماید.

مداخله زودهنگام در اوتیسم می‌تواند پیش‌آگهی و کیفیت زندگی این کودکان را به طور اساسی تغییر دهد و نقش روانشناس آموزش کودکان استثنایی در این فرآیند حیاتی است و مراکز تشخیص و مداخله زودهنگام اوتیسم که به سرعت در حال افزایش هستند، از کارفرمایان اصلی این حوزه به شمار می‌روند.

آینده شغلی کارشناسی ارشد روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی در حوزه اختلالات یادگیری و آموزش کودکان با نارساخوانی، نارسانویسی و نارسایی در ریاضیات اهمیت دارد و با توجه به اینکه حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد از دانش‌آموزان ایرانی به نوعی با اختلالات یادگیری مواجه هستند، نیاز به متخصصانی که بتوانند این کودکان را شناسایی و آموزش دهند، بسیار زیاد است.

یک متخصص موفق می‌داند چگونه با استفاده از روش‌های آموزشی چندحسی مانند روش اورتون-گیلینگهام برای نارساخوانی، روش وابسته به حافظه دیداری و شنیداری برای نارسانویسی و روش دستکاری اشیاء عینی برای نارسایی در ریاضیات، به این کودکان کمک کند تا مهارت‌های پایه تحصیلی را کسب کنند و از افت تحصیلی و پیامدهای روانشناختی آن (مانند کاهش عزت نفس، اضطراب و افسردگی) جلوگیری کند. 

آینده شغلی کارشناسی ارشد روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی در حوزه توانبخشی کودکان با آسیب‌های شنوایی و بینایی دیده می‌شود و با توجه به اینکه آموزش این کودکان نیازمند روش‌ها و ابزارهای خاص و تخصصی است، به روانشناسانی نیاز است که با روش‌های آموزش زبان اشاره، گفتاردرمانی اولیه، بریل و استفاده از ابزارهای کمک آموزشی مانند کتب بزرگ خط و صفحات لمسی آشنا باشند. یک متخصص موفق می‌داند چگونه با همکاری نزدیک با گفتاردرمانگران و کاردرمانگران، برنامه‌های آموزشی و توانبخشی یکپارچه‌ای برای این کودکان طراحی کند تا بتوانند حداکثر استفاده را از توانمندی‌های باقی‌مانده خود ببرند و به استقلال نسبی در زندگی دست یابند.

آینده شغلی کارشناسی ارشد روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی در حوزه آموزش فراگیر (انکلوژن) و مشاوره به مدارس عادی برای پذیرش و آموزش کودکان با نیازهای ویژه در کنار همسالان عادی اهمیت دارد و با تصویب قوانین حمایت از حقوق افراد دارای معلولیت و تأکید بر آموزش فراگیر در اسناد بالادستی، نیاز به روانشناسانی که بتوانند به مدارس عادی در سازگاری با این کودکان کمک کنند، به شدت افزایش یافته است.

یک متخصص موفق می‌داند چگونه با آموزش معلمان و کارکنان مدرسه درباره نیازهای ویژه دانش‌آموزان، طراحی محیط فیزیکی مناسب و انطباق روش‌های تدریس و ارزشیابی، بستر مناسبی برای حضور موفق کودکان با نیازهای ویژه در مدارس عادی فراهم کند و از طرد و انگ اجتماعی آن‌ها جلوگیری نماید. آموزش و پرورش استثنایی و ادارات آموزش و پرورش مناطق برای اجرای طرح تلفیق و فراگیرسازی مدارس به این روانشناسان مشاور نیاز دارند و این یک بازار کار رو به رشد و اثرگذار برای فارغ‌التحصیلان این رشته است.

آینده شغلی کارشناسی ارشد روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی در سازمان‌های بین‌المللی مانند یونیسف، یونسکو و سازمان جهانی بهداشت قابل پیش‌بینی است و این سازمان‌ها برای تدوین برنامه‌های آموزش فراگیر در کشورهای در حال توسعه، ارتقای کیفیت زندگی کودکان دارای معلولیت و حمایت از حقوق آن‌ها به روانشناسان و متخصصان آموزش کودکان استثنایی از سراسر جهان نیاز دارند. فارغ‌التحصیلان ممتاز ایران با تجربه و دانش کافی و تسلط به زبان انگلیسی می‌توانند در این نهادهای بین‌المللی به عنوان کارشناس آموزش و توانبخشی کودکان با نیازهای ویژه مشغول به کار شوند و در پروژه‌های جهانی برای کاهش موانع مشارکت آموزشی و اجتماعی این کودکان مشارکت داشته باشند.

همچنین می‌توانند در تدوین استانداردهای بین‌المللی آموزش و توانبخشی کودکان استثنایی که توسط سازمان‌هایی مانند یونسکو منتشر می‌شود، همکاری و نقش داشته باشند و تجارب موفق ایران را در اختیار سایر کشورها قرار دهند و نام ایران را در عرصه جهانی سربلند سازند.

 کارشناسی ارشد روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی مناسب چه کسانی است

کارشناسی ارشد روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی برای افرادی مناسب است که به کودکان و به ویژه کودکان با نیازهای ویژه علاقه شدیدی دارند و از کمک به آن‌ها برای غلبه بر چالش‌های رشدی، یادگیری و رفتاری لذت می‌برند. این افراد همیشه به دنبال فهم این هستند که چرا یک کودک خاص در یادگیری خواندن یا ریاضیات مشکل دارد و چگونه می‌توان با روش‌های خلاقانه و تخصصی، به او در عبور از این مشکلات کمک کرد.

آنها از دیدن پیشرفت تدریجی یک کودک نارساخوان که پس از ماه‌ها تلاش، بالاخره توانست جمله‌ای را روان بخواند، لذت می‌برند و این حس که در زندگی یک کودک و خانواده او تأثیر مثبت و ماندگاری گذاشته‌اند، برایشان از هر پاداش مادی مهم‌تر است. 

کارشناسی ارشد روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی مناسب چه کسانی است؟ افرادی که ذهنیت تحلیلگر و تشخیصگر قوی دارند و می‌توانند با مشاهده رفتار کودک و بررسی نمونه کارهای تحصیلی و انجام آزمون‌های استاندارد، الگوی دقیقی از نقاط قوت و ضعف شناختی و تحصیلی او ترسیم کنند و بر اساس آن، تشخیص دقیق و برنامه آموزشی فردی طراحی نمایند. این دسته از افراد همیشه می‌پرسند چگونه می‌توان یک کودک با اختلال یادگیری را از یک کودک با کم‌توانی ذهنی خفیف یا یک کودک با اختلال نقص توجه تفکیک کرد و چه نشانه‌های بالینی و آزمون‌هایی برای تشخیص افتراقی این اختلالات وجود دارد. 

کارشناسی ارشد روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی مناسب چه کسانی است؟ داوطلبانی که به کار عملی و مستقیم با کودکان در محیط‌های آموزشی و بالینی علاقه دارند و از طراحی و اجرای فعالیت‌های آموزشی و توانبخشی خلاقانه و بازی محور لذت می‌برند. این دسته از افراد همیشه می‌پرسند چگونه می‌توان مفاهیم پیچیده ریاضی را با استفاده از بازی و دستکاری اشیاء به یک کودک دارای نارسایی ریاضیات آموزش داد و چه بازی‌های رایانه‌ای و نرم‌افزارهای آموزشی برای تقویت مهارت‌های خواندن و نوشتن در کودکان نارساخوان وجود دارد. 

کارشناسی ارشد روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی مناسب چه کسانی است؟ افرادی که توانایی کار با خانواده‌ها و همکاری با تیم تخصصی چندرشته‌ای (شامل روانشناس، روانپزشک کودک، کاردرمانگر، گفتاردرمانگر، معلم و مددکار اجتماعی) را دارند و از کار تیمی و هماهنگی با سایر متخصصان برای ارائه خدمات جامع به کودک و خانواده او لذت می‌برند. یک متخصص موفق می‌داند که درمان و آموزش کودکان با نیازهای ویژه بدون همکاری نزدیک با والدین و سایر متخصصان امکان‌پذیر نیست و باید بتواند به عنوان عضو مؤثر تیم، نقش خود را به درستی ایفا کند و با سایر اعضا ارتباط سازنده داشته باشد.

مهارت ارتباطی و توانایی کار تیمی و همچنین همدلی با والدینی که اغلب با استرس و فشارهای روانی زیادی روبرو هستند، یک سرمایه بزرگ در این عرصه است و می‌تواند تأثیر مداخلات درمانی و آموزشی را چند برابر کند.

کارشناسی ارشد روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی مناسب چه کسانی است؟ افراد دقیق، منظم و دارای وجدان کاری بالا که می‌دانند مستندسازی دقیق فرآیند ارزیابی، تشخیص و مداخله و همچنین پیگیری منظم پیشرفت کودک برای ارزیابی اثربخشی برنامه‌های آموزشی و درمانی حیاتی است. آنها هرگز عجله نمی‌کنند و ارزیابی‌های خود را با دقت و وسواس علمی بالا انجام می‌دهند و گزارش‌های تخصصی مستند و قابل دفاعی تهیه می‌کنند که مبنای تصمیم‌گیری‌های آموزشی و درمانی برای کودک قرار می‌گیرد. 

کارشناسی ارشد روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی مناسب چه کسانی است؟ داوطلبانی که به عدالت آموزشی و حقوق کودکان با نیازهای ویژه و خانواده‌های آن‌ها متعهد هستند و می‌خواهند با نقش خود در شناسایی زودهنگام، آموزش مؤثر و توانبخشی علمی، به این کودکان کمک کنند تا به حداکثر توانمندی‌های خود دست یابند و زندگی با کیفیت و مستقلی داشته باشند. آنها از دیدن اینکه یک کودک اوتیسم که تصور می‌شد هرگز صحبت نخواهد کرد.

پس از ماه‌ها کار تخصصی اولین کلمه را به زبان می‌آورد و لبخند شادی بر لبان پدر و مادرش نقش می‌بندد، لذت عمیقی می‌برند و این رشته به آن‌ها ابزار می‌دهد تا گام‌های موثری در جهت تحقق عدالت آموزشی و ارتقای کیفیت زندگی یکی از آسیب‌پذیرترین اقشار جامعه بردارند و خدمتی ماندگار و ارزشمند به کودکان و خانواده‌هایشان ارائه دهند.

فارغ‌التحصیل کارشناسی ارشد روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی در چه کارهایی می‌تواند شاغل شود

کارشناسی ارشد روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی به فارغ‌التحصیل خود امکان همکاری با سازمان آموزش و پرورش استثنایی کشور را می‌دهد و او می‌تواند به عنوان روانشناس و کارشناس ارزیابی در مراکز جامع سنجش، آموزش و توانبخشی مشکلات ویژه یادگیری که در سراسر کشور پراکنده هستند، مشغول به کار شود. این مراکز که زیر نظر سازمان آموزش و پرورش استثنایی اداره می‌شوند، خدمات تخصصی ارزیابی و تشخیص و آموزش به کودکان با اختلالات یادگیری، کم توانی ذهنی، اختلالات طیف اوتیسم و سایر نیازهای ویژه را ارائه می‌دهند و هر یک از این مراکز به روانشناس متخصص در حوزه کودکان استثنایی برای انجام ارزیابی‌های تشخیصی و طراحی و اجرای برنامه‌های آموزشی فردی و همچنین مشاوره به والدین نیاز مبرم دارند.

سازمان آموزش و پرورش استثنایی به عنوان بزرگترین کارفرمای فارغ‌التحصیلان این رشته محسوب می‌شود و هر ساله فرصت‌های شغلی مناسبی را از طریق آزمون‌های استخدامی وزارت آموزش و پرورش برای جذب نیرو در این مراکز فراهم می‌کند.

فارغ‌التحصیل کارشناسی ارشد روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی در چه کارهایی می‌تواند شاغل شود؟ او در کلینیک‌های تخصصی کودک و نوجوان و مراکز مشاوره و روانشناسی خصوصی به عنوان روانشناس کودک و مشاور آموزشی و توانبخشی استخدام می‌شود و می‌تواند به ارزیابی، تشخیص و درمان اختلالات تحولی، رفتاری و یادگیری در کودکان بپردازد.

خدمات قابل ارائه در این مراکز شامل اجرا و تفسیر آزمون‌های هوش (نظیر وکسلر کودکان)، آزمون‌های تحولی، آزمون‌های رفتاری و هیجانی، ارزیابی اختلالات یادگیری، مشاوره به والدین در مورد روش‌های فرزندپروری و مدیریت رفتار، و طراحی و اجرای برنامه‌های آموزشی و توانبخشی فردی برای کودکان با نیازهای ویژه می‌باشد. کلینیک‌های تخصصی کودک که تعداد آنها در سال‌های اخیر در شهرهای بزرگ به شدت افزایش یافته است، به دلیل تقاضای بالای والدین آگاه به دنبال جذب روانشناسان ماهر و متخصص در حوزه کودکان استثنایی هستند.

فارغ‌التحصیل کارشناسی ارشد روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی در چه کارهایی می‌تواند شاغل شود؟ این افراد در مراکز دولتی و خصوصی توانبخشی زیر نظر سازمان بهزیستی به عنوان کارشناس توانبخشی مبتنی بر جامعه و مشاور خانواده کودکان با نیازهای ویژه فعالیت می‌کنند و می‌توانند به ارائه خدمات آموزشی، مشاوره‌ای و حمایتی به کودکان با معلولیت‌های جسمی-حرکتی، ذهنی و حسی و خانواده‌های آن‌ها بپردازند.

وظایف یک روانشناس توانبخشی در این مراکز شامل ارزیابی نیازهای آموزشی و توانبخشی کودک، طراحی برنامه آموزشی و توانبخشی فردی (IEP/IRP)، هماهنگی با سایر متخصصان تیم توانبخشی (کاردرمانگر، گفتاردرمانگر و فیزیوتراپیست) و ارائه مشاوره و آموزش به خانواده کودک برای استمرار خدمات در منزل می‌باشد. مراکز توانبخشی روزانه کودکان با نیازهای ویژه و مراکز نگهداری از کودکان معلول تحت پوشش بهزیستی از کارفرمایان اصلی این حوزه هستند.

فارغ‌التحصیل کارشناسی ارشد روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی در چه کارهایی می‌تواند شاغل شود؟ او در مدارس عادی که طرح تلفیق و آموزش فراگیر در آن‌ها اجرا می‌شود، به عنوان مشاور و رابط تلفیق استخدام می‌شود و می‌تواند به معلمان و کارکنان مدرسه در سازگاری با دانش‌آموزان با نیازهای ویژه کمک کند.

وظایف یک مشاور تلفیق شامل ارائه آموزش‌های لازم به معلمان درباره ویژگی‌ها و نیازهای آموزشی کودکان با نیازهای ویژه، کمک به انطباق روش‌های تدریس و ارزشیابی و محیط فیزیکی کلاس با نیازهای این دانش‌آموزان، برگزاری جلسات مشاوره با والدین و پیگیری مستمر پیشرفت تحصیلی و رفتاری دانش‌آموز می‌باشد. موفقیت طرح تلفیق و آموزش فراگیر تا حد زیادی به حضور مشاوران متخصص و مجرب در مدارس وابسته است و آموزش و پرورش استثنایی برای گسترش این طرح به دنبال جذب روانشناسان آموزش کودکان استثنایی به عنوان مشاور تلفیق در مدارس عادی می‌باشد.

فارغ‌التحصیل کارشناسی ارشد روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی در چه کارهایی می‌تواند شاغل شود؟ این افراد در پژوهشکده‌ها و مراکز تحقیقاتی تخصصی مانند پژوهشکده کودکان استثنایی و پژوهشگاه مطالعات آموزش و پرورش و مرکز تحقیقات روانپزشکی و روانشناسی بالینی دانشگاه‌های علوم پزشکی به عنوان پژوهشگر و کارشناس ارشد حیطه کودکان استثنایی مشغول به کار می‌شوند.

آنها می‌توانند در پروژه‌های ملی و بین‌المللی در زمینه طراحی و اعتباریابی ابزارهای تشخیصی اختلالات تحولی و رشدی برای جمعیت ایرانی، تدوین و اعتباریابی برنامه‌های مداخله زودهنگام و توانبخشی، بررسی همه‌گیرشناسی اختلالات رشدی در ایران، و ارزیابی اثربخشی روش‌های آموزشی نوین بر مهارت‌های تحصیلی و اجتماعی کودکان با نیازهای ویژه مشارکت داشته باشند. نتایج این پژوهش‌ها می‌تواند مستقیماً در سیاست‌گذاری‌های آموزشی و توانبخشی کشور مورد استفاده قرار گیرد و به بهبود کیفیت خدمات ارائه شده به کودکان با نیازهای ویژه و خانواده‌های آن‌ها کمک کند و این مراکز به متخصصان سطح بالا و مسلح به روش‌های تحقیق پیشرفته و ارزیابی تخصصی در حوزه کودکان استثنایی نیاز مبرم دارند.

فارغ‌التحصیل کارشناسی ارشد روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی در چه کارهایی می‌تواند شاغل شود؟ او می‌تواند به عنوان عضو هیئت علمی و استاد مدعو در دانشگاه‌های فرهنگیان (برای تربیت معلمان مدارس استثنایی و معلمان دوره ابتدایی عمومی در زمینه آموزش فراگیر)، دانشگاه‌های علوم بهزیستی و توانبخشی، دانشگاه‌های آزاد و غیرانتفاعی و موسسات آموزش عالی استخدام شود و به تدریس دروس روانشناسی رشد، روانشناسی کودکان استثنایی، روش‌های تشخیص و ارزشیابی در کودکان استثنایی، روش‌های تدریس انفرادی و کارورزی در مراکز کودکان استثنایی برای دانشجویان رشته‌های روانشناسی، علوم تربیتی و آموزش کودکان استثنایی بپردازد.

همچنین می‌تواند به عنوان مربی و مدرس در مراکز آموزشی و توانبخشی برای تربیت و آموزش کارشناسان و تکنسین‌های شاغل در این حوزه و برگزاری کارگاه‌های تخصصی برای معلمان و والدین کودکان با نیازهای ویژه فعالیت کند و به افزایش سواد حرفه‌ایی و آگاهی عمومی در زمینه کودکان استثنایی کمک نماید.

منابع کارشناسی ارشد روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی

کنکور کارشناسی ارشد روانشناسی برای گرایش روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی مطابق کد ضریب ۵ دارای دروس و ضرایب مشخصی است و داوطلبان باید بر اساس این ضرایب برنامه مطالعاتی خود را تنظیم کنند و بر روی دروس با ضریب بالاتر (به ویژه دو درس تخصصی این گرایش با ضریب ۳) تمرکز بیشتری داشته باشند.

منابع پیشنهادی برای درس کارشناسی ارشد روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی (با ضریب ۳) شامل دو بخش اصلی روانشناسی مرضی عمومی و روانشناسی کودکان استثنایی می‌شود. برای بخش روانشناسی مرضی، منابعی مانند روانشناسی مرضی روان آموز (کتاب جامع آمادگی کنکور)، آسیب‌شناسی روانی بر اساس DSM-5-TR از مهدی گنجی (انتشارات ساوالان)، آسیب‌شناسی روانی هالجین ترجمه سیدمحمدی (انتشارات روان) و خلاصه روانپزشکی کاپلان و سادوک (ترجمه رضاعی، انتشارات ارجمند) معرفی شده است. برای بخش روانشناسی کودکان استثنایی نیز منابعی مانند کودکان استثنایی روان آموز (کتاب جامع)، روانشناسی کودکان استثنایی بر اساس DSM-5-TR از مهدی گنجی (انتشارات ساوالان)، دانش آموزان استثنایی هالاهان و کافمن ترجمه علیزاده (انتشارات ویرایش) و روانشناسی کودکان و نوجوانان استثنایی از بهروز میلانی فر (انتشارات قومس) پیشنهاد می‌شود .

منابع پیشنهادی برای درس آموزش و پرورش کودکان استثنایی (با ضریب ۳) شامل کتاب‌های کودکان استثنایی روان آموز (کتاب جامع)، روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی از مریم سیف نراقی و عزت الله نادری (انتشارات ارسباران)، کودکان استثنایی؛ مقدمه ای بر آموزش‌های ویژه از دانهیل هالاهان و جیمز کافمن ترجمه جوادیان (انتشارات به نشر) و مقدمه‌ای بر روانشناسی و آموزش و پرورش کودکان استثنایی از غلامعلی افروز (انتشارات دانشگاه تهران) می‌باشد .

مطالعه منابع تخصصی این درس به داوطلبان کمک می‌کند تا با مفاهیم، تئوری‌ها و روش‌های آموزش و پرورش کودکان با نیازهای ویژه (شامل کودکان با کم توانی ذهنی، اختلالات یادگیری، اختلالات طیف اوتیسم، آسیب‌های بینایی، شنوایی، جسمی-حرکتی، کودکان تیزهوش و دیرآموز) به خوبی آشنا شوند و توانایی پاسخگویی به سؤالات متنوع و تخصصی این درس را در کنکور پیدا کنند .

منابع پیشنهادی برای درس روانشناسی تربیتی (با ضریب ۲) شامل کتاب‌های روانشناسی پرورشی نوین از علی اکبر سیف (انتشارات دوران)، روانشناسی تربیتی کاربردی از اسماعیل سعدی پور (بیابانگرد، انتشارات ویرایش)، روانشناسی تربیتی سانتراک ترجمه شاهده سعیدی (انتشارات رسا) و روانشناسی تربیتی از پروین کدیور (انتشارات سمت) می‌باشد . برای درس آمار و روش تحقیق (با ضریب ۲)، منابعی مانند احتمالات و آمار کاربردی در روانشناسی و علوم تربیتی از علی دلاور (انتشارات رشد) و روش تحقیق در روانشناسی و علوم تربیتی از علی دلاور (انتشارات ویرایش) توصیه می‌شود. داوطلبان همچنین می‌توانند با مراجعه به منابع آموزشی دیگر و شرکت در آزمون‌های آزمایشی، تسلط خود را بر مباحث افزایش دهند و نقاط ضعف خود را شناسایی و برطرف کنند.