معرفی رشته اقتصاد | راهنمای جامع برای علاقمندان به دنیای تحلیل، سیاست و بازار

رشته اقتصاد یکی از پایه‌ای‌ترین و در عین حال حیاتی‌ترین رشته‌ها در علوم انسانی و اجتماعی است. این رشته با بررسی نحوه تخصیص منابع محدود به نیازهای نامحدود انسان‌ها، مفاهیمی مانند تولید، توزیع، مصرف و مبادله را تحلیل می‌کند. اقتصاد نه‌تنها بر سطح کلان بر سیاست‌های اقتصادی کشورها تأثیرگذار است، بلکه در سطح خرد نیز رفتارهای مالی و اقتصادی افراد و شرکت‌ها را مورد بررسی قرار می‌دهد. بنابراین، اگر به دنبال رشته‌ای هستید که هم جنبه نظری قوی داشته باشد و هم در حوزه‌های اجرایی و کاربردی نقشی مؤثر ایفا کند، اقتصاد می‌تواند انتخابی عالی باشد.

تاریخچه رشته اقتصاد

اقتصاد به عنوان یک علم مدون و نظام‌مند، از قرن ۱۸ میلادی با آثار اندیشمندانی چون آدام اسمیت (پدر علم اقتصاد نوین) شکل گرفت. کتاب معروف او «ثروت ملل» در سال ۱۷۷۶، نقطه آغاز رسمی اقتصاد کلاسیک بود. در قرون بعد، مکاتب مختلفی مانند اقتصاد نئوکلاسیک، کینزی، مارکسیستی، و نهادگرایی به وجود آمدند که هر کدام تحلیل‌های متفاوتی از پدیده‌های اقتصادی ارائه دادند.

تا پیش از قرن نوزدهم، اقتصاد بخشی از فلسفه یا سیاست تلقی می‌شد، اما با رشد دانشگاه‌ها و نیاز دولت‌ها به برنامه‌ریزی و تحلیل‌های علمی برای مسائل مالی و اجتماعی، رشته اقتصاد به‌عنوان یک شاخه مستقل علمی در دانشگاه‌های اروپا، به‌ویژه انگلستان، آلمان و فرانسه تثبیت شد. پس از جنگ جهانی دوم، آموزش اقتصاد در دانشگاه‌های آمریکا به اوج خود رسید و امروزه نیز آمریکا، اروپا و شرق آسیا از مراکز مهم پژوهش و آموزش اقتصاد در جهان به شمار می‌آیند.

تاریخچه رشته اقتصاد در ایران

ورود رشته اقتصاد به ایران نیز با تأثیرپذیری از تحولات جهانی همراه بود. نخستین نشانه‌های آشنایی ایرانیان با مفاهیم اقتصادی مدرن به اواخر دوران قاجار و اوایل دوران پهلوی بازمی‌گردد. در آن دوران، با افزایش ارتباط با غرب، برخی مفاهیم جدید مانند بانکداری، بودجه‌ریزی، تجارت خارجی و برنامه‌ریزی اقتصادی به فضای فکری ایران راه یافتند.

در دهه ۱۳۲۰ و ۱۳۳۰ شمسی، با تأسیس دانشکده‌های علوم انسانی در دانشگاه تهران، رشته اقتصاد به‌طور رسمی وارد آموزش عالی کشور شد. دانشکده اقتصاد دانشگاه تهران در سال ۱۳۳۳ تأسیس شد و نخستین دوره‌های آموزش اقتصاد در قالب دروس نظری و عملی در آن برگزار گردید. در دهه‌های بعد، دانشگاه‌های دیگر نیز رشته اقتصاد را راه‌اندازی کردند و این رشته یکی از پایه‌های مهم آموزش علوم انسانی در ایران شد.

اقتصاد در ایران از ابتدا با گرایش‌های مختلفی همراه بود، از جمله اقتصاد نظری، توسعه اقتصادی، اقتصاد بین‌الملل، اقتصاد اسلامی و برنامه‌ریزی اقتصادی. با توجه به شرایط خاص اقتصادی کشور، از جمله برنامه‌ریزی متمرکز دولتی، نوسانات ارزی، تورم مزمن، و وابستگی به نفت، آموزش اقتصاد در ایران همواره چالش‌برانگیز و مورد توجه بوده است.

رشته اقتصاد مناسب چه کسانی است؟

رشته اقتصاد برای کسانی مناسب است که:

• ذهن تحلیلی و منطقی دارند و علاقه‌مند به بررسی روابط بین داده‌ها و متغیرها هستند.

• به موضوعات اجتماعی، سیاسی و مالی علاقه دارند و می‌خواهند تأثیر تصمیم‌های اقتصادی را در جامعه درک کنند.

• توانایی خوبی در ریاضیات و آمار دارند یا مایل به تقویت این مهارت‌ها هستند.

• صبور، دقیق، و علاقه‌مند به پژوهش هستند.

این رشته همچنین برای افرادی مناسب است که علاقه‌مند به سیاست‌گذاری، تجارت بین‌الملل، امور مالی، بانکداری، و حتی فعالیت در نهادهای بین‌المللی نظیر بانک جهانی و صندوق بین‌المللی پول هستند.

رشته اقتصاد در دبیرستان

اگرچه رشته اقتصاد بیشتر در دانشگاه تدریس می‌شود، اما دانش‌آموزانی که در دبیرستان در رشته انسانی، ریاضی یا تجربی تحصیل می‌کنند، می‌توانند در کنکور برای رشته اقتصاد شرکت کنند. در برخی مدارس، درس “اقتصاد” به‌عنوان یک واحد درسی در پایه دهم ارائه می‌شود که درک اولیه‌ای از مفاهیم پایه‌ای این رشته مانند عرضه و تقاضا، تورم، بیکاری و نقش دولت در اقتصاد به دانش‌آموزان می‌دهد.

کدام دروس در رشته اقتصاد اهمیت دارند؟

دروس مهم در دبیرستان:

• ریاضی: به‌ویژه ریاضیات پایه، آمار و احتمال، چون تحلیل‌های اقتصادی به‌شدت به ریاضیات متکی است.

• اقتصاد: در حد ابتدایی برای درک مفاهیم پایه.

• علوم اجتماعی: برای آشنایی با مفاهیم جامعه‌شناسی و نقش اقتصاد در ساختارهای اجتماعی.

• تاریخ و جغرافیا: مخصوصاً برای فهم اقتصاد سیاسی و نقش منابع طبیعی.

دروس مهم در دانشگاه:

دوران تحصیل مقطع کارشناسی این رشته حدود ۴ سال و معادل ۸ ترم تحصیلی می باشد. دانشجویان در این دوره موظف به گذراندن ۱۳۵ واحد درسی می باشند که عبارتند از :

• ۲۰ واحد دروس عمومی
• ۷۸ واحد دروس اصلی
• ۲۸ واحد دروس اختصاصی اجباری
• ۹ واحد دروس اختصاصی اختیاری

دروس عمومی همه گرایش های رشته اقتصاد

• دو درس از دروس مبانی نظری اسلام
• یک درس از دروس اخلاق اسامی
• یک درس از دروس انقلاب اسلامی
• یک درس از تاریخ و تمدن اسلامی
• یک درس از دروس آشنایی با منابع اسلامی
• ادبیات فارسی
• زبان عمومی
• تربیت بدنی ۱
• تربیت بدنی ۲

دروس اصلی همه گرایش های رشته اقتصاد

• زبان خارجی ۲
• اصول سازمان و مدیریت
• حقوق تجارت
• مبانی جامعه شناسی
• ریاضیات ۱
• ریاضیات ۲
• پول و بانکداری
• آمار ۱
• آمار ۲
• روش تحقیق
• اقتصاد خرد ۱
• اصول حسابداری ۱
• اصول حسابداری ۲
• اصول بیمه اسلامی
• اقتصاد خرد ۲
• اقتصاد کلان ۱
• اقتصاد کلان ۲
• مبانی فقهی اقتصاد اسلام
• اقتصاد بخشی عمومی ۱
• نظام اقتصادی صدر اسلام
• نظام های اقتصادی
• تجارت بین الملل
• مالیه بین الملل
• اقتصاد توسعه
• اقتصاد ایران

تحصیل در رشته اقتصاد بدون کنکور از طریق سوابق تحصیلی

تحصیل در رشته اقتصاد بدون کنکور یکی از روش‌هایی است که برخی داوطلبان ورود به دانشگاه در ایران برای ادامه تحصیل در این رشته انتخاب می‌کنند. این مسیر بیشتر از طریق دانشگاه‌های سراسری (در قالب پذیرش صرفاً بر اساس سوابق تحصیلی)، دانشگاه پیام‌نور، دانشگاه آزاد اسلامی و دانشگاه غیرانتفاعی امکان‌پذیر است. این مسیر برای کسانی مناسب است که نمی‌خواهند درگیر کنکور شوند یا قصد دارند با مدرک لیسانس وارد بازار کار یا مقاطع بالاتر شوند. البته توصیه می‌شود همزمان با تحصیل، مهارت‌هایی مانند تحلیل داده، نرم‌افزارهای آماری، زبان انگلیسی و دانش اقتصادی کاربردی را نیز تقویت کنید تا شانس موفقیت شغلی بیشتری داشته باشید. در ادامه به جزئیات این نوع پذیرش می‌پردازیم:

پذیرش رشته اقتصاد بدون کنکور

۱. پذیرش صرفاً بر اساس سوابق تحصیلی (سراسری)

• سازمان سنجش هرسال در قالب دفترچه‌ای، رشته‌های بدون آزمون دانشگاه‌های دولتی را منتشر می‌کند.
• رشته اقتصاد در برخی دانشگاه‌های دولتی به‌صورت بدون کنکور در این لیست ارائه می‌شود؛ به‌ویژه در دانشگاه‌هایی که در شهرهای کوچک‌تر یا مناطق کم‌متقاضی قرار دارند.
• ملاک اصلی پذیرش: معدل دیپلم و پیش‌دانشگاهی یا معدل نهایی (پایه دوازدهم).
• این نوع پذیرش معمولاً در نیم‌سال دوم (ورودی بهمن) یا برخی موارد در ورودی مهر انجام می‌شود.

۲. دانشگاه پیام‌نور

• یکی از پرطرفدارترین گزینه‌ها برای تحصیل بدون کنکور در رشته اقتصاد است.
• پذیرش تقریباً صددرصد بر اساس سوابق تحصیلی انجام می‌شود.
• ساختار آموزشی پیام‌نور نیمه‌حضوری است (کلاس کمتر، امتحانات متمرکز).
• به دلیل شهریه پایین و انعطاف‌پذیری، برای شاغلین یا کسانی که قصد ادامه تحصیل در مقاطع بالاتر دارند مناسب است.

۳. دانشگاه آزاد اسلامی

• در واحدهای متعددی از دانشگاه آزاد، رشته اقتصاد به‌صورت بدون آزمون ارائه می‌شود.
• ملاک پذیرش، معدل دیپلم است و معمولاً رقابت خاصی وجود ندارد.
• شهریه آزاد بیشتر از پیام‌نور است، اما امکانات آموزشی و تنوع واحدهای درسی بیشتر است.

۴. دانشگاه‌های غیرانتفاعی

• برخی دانشگاه‌های غیرانتفاعی نیز رشته اقتصاد را بدون کنکور ارائه می‌دهند.
• شرایط مشابه آزاد و پیام‌نور است اما شهریه معمولاً بین این دو قرار دارد.
• سطح علمی این دانشگاه‌ها بسته به مرکز آموزشی ممکن است متفاوت باشد.

کدام گرایش رشته اقتصاد پردرآمدتر است؟

در بین گرایش‌های اقتصاد، گرایش‌هایی که به بازارهای مالی، بانکداری و اقتصاد بین‌الملل مرتبط هستند معمولاً درآمد بالاتری دارند. برای مثال:

• فارغ‌التحصیلان اقتصاد مالی در صورت ورود به بازار سرمایه، بورس، بانک‌ها یا شرکت‌های مشاوره مالی، درآمد قابل توجهی خواهند داشت.
• افرادی که تخصص در اقتصادسنجی یا مدل‌سازی دارند نیز در شرکت‌های داده‌محور و مؤسسات تحلیل‌گر اقتصادی درآمدهای بالایی کسب می‌کنند.
• در کشورهای توسعه‌یافته، اقتصاددانان شاغل در حوزه مشاوره اقتصادی، تحلیل ریسک یا تحلیل بازار کار، از درآمد و جایگاه اجتماعی بالایی برخوردارند.

کدام گرایش رشته اقتصاد برای خانم‌ها مناسب‌تر است؟

در عمل، تمام گرایش‌های اقتصاد برای خانم‌ها مناسب هستند؛ اما برخی گرایش‌ها به‌دلیل ماهیت کاری و محیط‌های کاری بهتر، برای خانم‌ها جذاب‌تر محسوب می‌شوند. برای مثال:

• اقتصاد عمومی و برنامه‌ریزی اقتصادی معمولاً به‌صورت پشت‌میزنشینی در نهادهای دولتی انجام می‌شوند و محیط کاری آن‌ها منظم‌تر است.

• اقتصاد توسعه برای کسانی که علاقه‌مند به پروژه‌های اجتماعی و بین‌المللی هستند، می‌تواند مسیر خوبی باشد.

• اقتصاد آموزش یا سلامت نیز گرایش‌هایی نوین و رو‌به‌رشدند که بسیاری از خانم‌ها در آن‌ها فعال‌اند.

آینده شغلی رشته اقتصاد

بازار کار رشته اقتصاد به عوامل متعددی بستگی دارد، از جمله سطح تحصیلات، تجربه، مهارت‌های نرم و میزان تطبیق با نیازهای بازار. در حالت کلی، فارغ‌التحصیلان این رشته می‌توانند در موقعیت‌های زیر فعالیت کنند:

• نهادهای دولتی: مانند بانک مرکزی، وزارت اقتصاد، سازمان برنامه و بودجه، گمرک، وزارت صمت و سایر نهادهای سیاست‌گذار.

• شرکت‌های خصوصی: به‌ویژه در حوزه تحلیل بازار، مدیریت مالی، برنامه‌ریزی اقتصادی، و مشاوره.

• بانک‌ها و مؤسسات مالی: در زمینه تحلیل ریسک، کنترل مالی، ارزیابی پروژه و سیاست‌گذاری بانکی.

• بورس و بازار سرمایه: به‌عنوان تحلیل‌گر مالی، مشاور اقتصادی، یا مدیر سبد سرمایه‌گذاری.

• سازمان‌های بین‌المللی و NGOها: مخصوصاً در حوزه توسعه اقتصادی، رفاه اجتماعی و مبارزه با فقر.

• مراکز پژوهشی و دانشگاه‌ها: برای افرادی که به تدریس و تحقیق علاقه‌مند هستند.

بیکاری در رشته اقتصاد

با اینکه رشته اقتصاد ارزش بالایی دارد، اما در سال‌های اخیر برخی فارغ‌التحصیلان این رشته با مشکلاتی در یافتن شغل مواجه شده‌اند. این مسئله بیشتر به دلیل نبود ارتباط عملی بین دانشگاه و بازار کار، ضعف در مهارت‌های نرم و نداشتن تجربه کاری است. برای غلبه بر این مشکل، توصیه می‌شود دانشجویان در کنار تحصیل، مهارت‌های مکمل مانند تحلیل داده، نرم‌افزارهای آماری، زبان انگلیسی و شرکت در کارآموزی‌ها را در اولویت قرار دهند.

رشته اقتصاد علی‌رغم اهمیت نظری و کاربردی فراوان، در ایران با چالش بیکاری فارغ‌التحصیلان مواجه است. چند عامل عمده در این مسئله نقش دارند:

۱.عدم تطابق آموزش دانشگاهی با بازار کار:

بسیاری از برنامه‌های درسی اقتصاد در دانشگاه‌های ایران همچنان نظری و کلاسیک هستند و مهارت‌های عملی مانند تحلیل داده، کار با نرم‌افزارهای آماری، اقتصادسنجی پیشرفته یا مدل‌سازی اقتصادی به‌طور مؤثر آموزش داده نمی‌شود.

۲.بازار کار محدود دولتی:

بخش عمده فرصت‌های شغلی برای اقتصاددانان در بخش دولتی (بانک مرکزی، سازمان برنامه‌وبودجه، وزارت اقتصاد و دارایی و…) متمرکز است، اما این بازار ظرفیت محدودی دارد و رقابت برای ورود به آن بسیار بالاست.

۳.عدم تقاضای کافی در بخش خصوصی:

بسیاری از بنگاه‌های خصوصی هنوز نگاه مشخصی به استخدام اقتصاددان ندارند و بیشتر به سراغ رشته‌هایی مانند مدیریت، حسابداری یا مهندسی مالی می‌روند. این باعث می‌شود که فارغ‌التحصیلان اقتصاد یا بیکار بمانند یا به مشاغلی غیرمرتبط روی بیاورند.

۴.رقابت فشرده در ورود به تحصیلات تکمیلی:

به دلیل نبود فرصت‌های شغلی، بسیاری از دانشجویان اقتصاد به ادامه تحصیل در مقاطع ارشد و دکتری روی می‌آورند، که این موضوع خود به انباشت فارغ‌التحصیلان بدون موقعیت شغلی منجر می‌شود.

مهاجرت تحصیلی رشته اقتصاد

رشته اقتصاد یکی از پرطرفدارترین و معتبرترین رشته‌های دانشگاهی برای مهاجرت تحصیلی است؛ زیرا علاوه بر اعتبار علمی، کاربرد گسترده‌ای در بازار کار جهانی دارد و می‌تواند مسیرهای شغلی متنوعی در حوزه‌های تحلیل داده، بانکداری، سیاست‌گذاری عمومی، تجارت بین‌الملل، توسعه پایدار، اقتصاد مالی و حتی فناوری ایجاد کند. به همین دلیل، بسیاری از دانشجویان ایرانی، این رشته را برای ادامه تحصیل در خارج از کشور انتخاب می‌کنند.

چرا اقتصاد برای مهاجرت تحصیلی مناسب است؟

رشته اقتصاد یکی از بهترین گزینه‌ها برای مهاجرت تحصیلی است، به‌ویژه برای افرادی که علاقه‌مند به تحلیل‌های کلان، بازارهای مالی، سیاست‌گذاری عمومی یا علوم داده هستند. کشورهایی مانند آمریکا، بریتانیا، کانادا، آلمان و هلند هم به‌دلیل کیفیت بالای آموزش، هم به‌خاطر فرصت‌های شغلی مناسب، بهترین مقاصد برای ادامه تحصیل در این رشته به شمار می‌روند. بعضی از این دلایل عبارتند از:

۱. اعتبار جهانی رشته:

اقتصاد از جمله رشته‌هایی است که چارچوب علمی و نظری مشخصی دارد و در اکثر کشورها، با سرفصل‌های مشابه و سطح علمی بالا تدریس می‌شود. بنابراین، مدرک اقتصاد به‌راحتی در کشورهای مختلف قابل پذیرش و معادل‌سازی است.

۲. فرصت‌های شغلی بین‌المللی:

فارغ‌التحصیلان اقتصاد می‌توانند در حوزه‌هایی مانند بانکداری بین‌المللی، تحلیل اقتصادی، مشاوره اقتصادی، تجارت جهانی، سازمان‌های بین‌المللی (مثل IMF یا UN)، و بازارهای مالی فعالیت کنند.

۳.امکان تحصیل بین‌رشته‌ای:

بسیاری از دانشگاه‌ها امکان ترکیب اقتصاد با رشته‌هایی مانند علوم سیاسی، داده‌کاوی، مالی، مدیریت، حقوق یا توسعه بین‌الملل را فراهم می‌کنند که فرصت‌های شغلی و علمی بیشتری ایجاد می‌کند.

بهترین کشورها برای تحصیل در رشته اقتصاد

۱. ایالات متحده آمریکا

•دلایل انتخاب: دانشگاه‌های برتر مانند MIT، Harvard، Stanford و Chicago در رتبه‌های نخست جهانی قرار دارند. برنامه‌های اقتصاد در آمریکا معمولاً پژوهش‌محور، داده‌محور و دارای امکانات آموزشی پیشرفته هستند.

•مزایا: فرصت‌های عالی برای بورسیه، دسترسی به بازار کار بزرگ، و ارتباط با شرکت‌های مشاوره‌ای و مالی معتبر.

•چالش‌ها: هزینه تحصیل و زندگی نسبتاً بالا.

۲. بریتانیا

•دلایل انتخاب: دانشگاه‌هایی مانند LSE (London School of Economics)، Oxford و Cambridge جزو بهترین‌های جهان در اقتصاد هستند.

•مزایا: مدت زمان کوتاه‌تر دوره کارشناسی ارشد (۱ سال)، فضای بین‌المللی، و تمرکز بر سیاست‌گذاری اقتصادی.

•چالش‌ها: هزینه زندگی بالا در شهرهایی مثل لندن.

۳. کانادا

•دلایل انتخاب: دانشگاه‌هایی مانند UBC، University of Toronto و McGill برنامه‌های قوی در اقتصاد دارند.

•مزایا: امکان اخذ اقامت دائم پس از تحصیل، بازار کار مناسب، و محیط مهاجرپذیر.

•چالش‌ها: رقابت برای گرفتن بورسیه در برخی دانشگاه‌ها.

۴. آلمان

•دلایل انتخاب: آموزش باکیفیت و رایگان (در بیشتر دانشگاه‌های دولتی)، برنامه‌هایی به زبان انگلیسی در مقطع ارشد و دکتری.

•مزایا: هزینه تحصیل بسیار پایین، اقتصاد قوی و فرصت‌های شغلی در حوزه‌های صنعتی و مالی.

•چالش‌ها: نیاز به یادگیری زبان آلمانی برای زندگی و برخی دوره‌ها.

۵. هلند

•دلایل انتخاب: دانشگاه‌های معتبری مانند University of Amsterdam و Erasmus University برنامه‌های اقتصاد به زبان انگلیسی ارائه می‌دهند.

•مزایا: سیستم آموزشی پیشرفته، امکان کار پس از تحصیل، و فضای نوآورانه در حوزه اقتصاد کاربردی و داده‌محور.

•چالش‌ها: هزینه زندگی نسبتاً بالا در برخی شهرها.

نکات مهم برای مهاجرت تحصیلی در رشته اقتصاد

•آمادگی در ریاضیات و آمار: اکثر برنامه‌های اقتصاد، به‌ویژه در مقاطع بالاتر، نیازمند مهارت قوی در ریاضی، آمار و گاهی برنامه‌نویسی (مثلاً R، Stata یا Python) هستند.

•زبان انگلیسی: داشتن مدرک IELTS یا TOEFL با نمره بالا برای پذیرش الزامی است. برخی کشورها مانند آلمان یا فرانسه ممکن است نیاز به دانش زبان دوم هم داشته باشند.

•رزومه علمی قوی: داشتن مقاله، تجربه پژوهشی، یا سابقه کار مرتبط می‌تواند شانس پذیرش و دریافت بورسیه را افزایش دهد.

•انتخاب گرایش مناسب: برای تحصیل در کشورهای مختلف، انتخاب گرایش‌هایی مانند اقتصاد مالی، اقتصاد توسعه، اقتصاد بین‌الملل یا اقتصادسنجی می‌تواند مسیر شغلی شما را هدفمندتر کند.

مزایا و معایب رشته اقتصاد

مزایا:

• حوزه‌ای گسترده و چند‌وجهی: امکان فعالیت در بخش‌های دولتی، خصوصی، بین‌المللی و پژوهشی.

• اهمیت اجتماعی و کاربرد بالا: تأثیر مستقیم بر سیاست‌گذاری‌ها، رفاه عمومی و توسعه اقتصادی.

• فرصت‌های شغلی متنوع: به‌ویژه برای کسانی که تحصیلات تکمیلی یا مهارت‌های حرفه‌ای دارند.

• امکان ادامه تحصیل در دانشگاه‌های معتبر بین‌المللی.

معایب:

• نیاز به دانش ریاضی بالا: برای تحلیل‌های کمی و مدلسازی اقتصادی.

• بازار کار رقابتی: به‌ویژه در صورت نبود مهارت‌های کاربردی.

• فاصله میان تئوری و عمل: بسیاری از دروس دانشگاهی جنبه نظری دارند و بدون مهارت‌افزایی ممکن است در بازار کار کاربردی نداشته باشند.

جمع‌بندی

رشته اقتصاد از آن دسته رشته‌هایی است که تلفیقی از تفکر تحلیلی، دانش ریاضی، درک اجتماعی و فهم سیاست‌گذاری را می‌طلبد. اگرچه چالش‌هایی در بازار کار آن وجود دارد، اما با برنامه‌ریزی صحیح، یادگیری مهارت‌های مکمل و ادامه تحصیل، می‌توان مسیر حرفه‌ای موفقی را در این رشته طی کرد. اقتصاد در دنیای امروز، نقشی کلیدی در جهت‌دهی به تصمیم‌های دولت‌ها، شرکت‌ها و افراد ایفا می‌کند و بدون شک، در آینده نیز این نقش پررنگ‌تر خواهد شد.