کارشناسی ناپیوسته روانشناسی آموزش کودکان استثنایی
کارشناسی ناپیوسته روانشناسی آموزش کودکان استثنایی به عنوان یکی از دورههای تخصصی در نظام آموزش عالی کشور به مطالعه علمی ویژگیهای رشدی، شناختی و رفتاری کودکانی میپردازد که به دلیل تفاوتهای قابل توجه با کودکان عادی، نیاز به آموزشهای ویژه و حمایتهای تخصصی دارند . کارشناسی ناپیوسته روانشناسی آموزش کودکان استثنایی به دانشجویان کمک میکند تا درک عمیقی از انواع اختلالات و ناتوانیهای رشدی (مانند کم توانی ذهنی، اختلالات یادگیری، اختلالات طیف اوتیسم، آسیبهای بینایی و شنوایی و اختلالات جسمی-حرکتی) پیدا کنند و روشهای علمی ارزیابی، تشخیص، آموزش و توانبخشی آنها را فرا گیرند .
کارشناسی ناپیوسته روانشناسی آموزش کودکان استثنایی متخصصانی را تربیت میکند که بتوانند در مراکز توانبخشی، مدارس استثنایی، مراکز اختلالات یادگیری و سازمان بهزیستی به کودکان با نیازهای ویژه و خانوادههای آنها خدمات تخصصی ارائه دهند. کارشناسی ناپیوسته روانشناسی آموزش کودکان استثنایی به عنوان یک مقطع کارشناسی ناپیوسته در برخی دانشگاهها و مراکز آموزش عالی ارائه میشود و فارغالتحصیلان آن میتوانند در مقاطع بالاتر (کارشناسی ارشد و دکتری) در رشته روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی ادامه تحصیل دهند .
کارشناسی ناپیوسته روانشناسی آموزش کودکان استثنایی مخصوص داوطلبانی است که قبلاً مدرک کارشناسی در یکی از رشتههای مرتبط کسب کردهاند و اکنون میخواهند در یک دوره ۲ ساله در حوزه کودکان با نیازهای ویژه تخصص پیدا کنند. کارشناسی ناپیوسته روانشناسی آموزش کودکان استثنایی دانشجویان را با مفاهیمی مانند طبقهبندی کودکان استثنایی، روشهای تشخیص و ارزیابی، طراحی و اجرای برنامههای آموزشی فردی (IEP)، توانبخشی شناختی و حسی-حرکتی، مشاوره با والدین، و کاربرد تحلیل رفتار کاربردی (ABA) در آموزش کودکان اوتیسم و کودکان با کم توانی ذهنی آشنا میکند .
کارشناسی ناپیوسته روانشناسی آموزش کودکان استثنایی بر خلاف دوره کارشناسی ارشد که تأکید بیشتری بر پژوهش و مداخلات بالینی پیچیده دارد، بیشتر بر جنبههای عملی و کاربردی کار با کودکان در محیطهای آموزشی و توانبخشی تمرکز دارد و دانشجویان را برای ورود مستقیم به بازار کار به عنوان مربی و توانبخش آماده میکند .
کارشناسی ناپیوسته روانشناسی آموزش کودکان استثنایی به دلیل کمبود شدید نیروی انسانی متخصص در مراکز آموزشی و توانبخشی کودکان با نیازهای ویژه در ایران، از اهمیت و جایگاه ویژهای برخوردار است و فارغالتحصیلان این دوره میتوانند به سرعت جذب بازار کار شوند. این دوره به داوطلبانی توصیه میشود که به کار با کودکان با نیازهای ویژه علاقه دارند و میخواهند در زمان کوتاهتری نسبت به دوره کارشناسی ارشد، وارد بازار کار شوند و به عنوان مربی یا توانبخش در مراکز زیر نظر سازمان بهزیستی و آموزش و پرورش استثنایی فعالیت کنند.
کارشناسی ناپیوسته روانشناسی آموزش کودکان استثنایی به دانشجویان کمک میکند تا مهارتهای عملی مانند اجرای آزمونهای هوش (وکسلر کودکان)، طراحی و اجرای برنامههای آموزشی ترمیمی برای اختلالات یادگیری (روش اورتون-گیلینگهام برای نارساخوانی)، استفاده از روش تحلیل رفتار کاربردی (ABA) برای کاهش رفتارهای چالشبرانگیز در کودکان اوتیسم، و برگزاری جلسات مشاوره و آموزش به والدین را کسب کنند .
کارشناسی ناپیوسته روانشناسی آموزش کودکان استثنایی به عنوان یک پل ارتباطی میان مقطع کارشناسی عمومی و کارشناسی ارشد تخصصی عمل میکند و دانشجویان ممتاز این دوره میتوانند با گذراندن موفقیتآمیز دروس و کسب نمرات بالا، برای ادامه تحصیل در مقطع کارشناسی ارشد روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی (که یک گرانسش بسیار رقابتی و پرطرفدار در کنکور کارشناسی ارشد روانشناسی است) اقدام کنند .
این دوره برای افرادی که قصد دارند در آینده به عنوان روانشناس بالینی کودک یا مشاور و درمانگر کودک در مراکز تخصصی مشغول به کار شوند، یک پایه علمی و عملی بسیار قوی فراهم میکند و زمینه را برای درک عمیقتر اختلالات تحولی و رفتاری کودکان و نوجوانان و روشهای ارزیابی و درمان آنها در مقاطع بالاتر فراهم میسازد.
بازار کار کارشناسی ناپیوسته روانشناسی آموزش کودکان استثنایی
کارشناسی ناپیوسته روانشناسی آموزش کودکان استثنایی در بازار کار ایران به عنوان یکی از رشتههای پرتقاضا و ضروری در مراکز توانبخشی و آموزشی کودکان با نیازهای ویژه شناخته میشود و مهارتهای عملی ارزیابی و آموزش این کودکان در این مراکز بسیار ارزشمند است . سازمان بهزیستی، آموزش و پرورش استثنایی، مراکز جامع اختلالات یادگیری، مراکز تخصصی اوتیسم، مدارس استثنایی (ویژه کودکان با کم توانی ذهنی، ناشنوایان و نابینایان)، کلینیکهای کاردرمانی و گفتاردرمانی و مراکز مشاوره تخصصی کودک از جمله کارفرمایان اصلی فارغالتحصیلان این دوره هستند .
این نهادها برای ارائه خدمات ارزیابی اولیه، طراحی برنامه آموزشی فردی (IEP)، توانبخشی شناختی و رفتاری، و آموزش والدین به تخصص فارغالتحصیلان کارشناسی ناپیوسته روانشناسی آموزش کودکان استثنایی نیاز مبرم دارند . یک متخصص موفق در این حوزه میداند چگونه با کودک مبتلا به اختلال طیف اوتیسم که دچار رفتارهای کلیشهای و چالشبرانگیز است، با استفاده از روش تحلیل رفتار کاربردی (ABA) کار کند و مهارتهای ارتباطی و اجتماعی را به او آموزش دهد.
بازار کار کارشناسی ناپیوسته روانشناسی آموزش کودکان استثنایی در مراکز تخصصی اختلالات یادگیری (تحت نظارت سازمان آموزش و پرورش استثنایی) بسیار پررنگ است و با توجه به اینکه حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد از دانشآموزان ایرانی به نوعی با اختلالات یادگیری (نارساخوانی، نارسانویسی و نارسایی در ریاضیات) مواجه هستند، نیاز به متخصصانی که بتوانند این کودکان را شناسایی و توانبخشی کنند بسیار زیاد است .
یک متخصص موفق در این حوزه میداند چگونه با استفاده از آزمونهای تشخیصی اختلالات یادگیری و به کارگیری روشهای آموزشی ترمیمی مانند روش اورتون-گیلینگهام برای نارساخوانی و روش چندحسی فرنالد برای تقویت حافظه دیداری و شنیداری، به کودکان در غلبه بر مشکلات تحصیلی خود کمک کند و از افت تحصیلی و ترک مدرسه آنها جلوگیری نماید. این مراکز در سالهای اخیر با استقبال بیسابقه والدین مواجه شدهاند و به شدت به مربیان و توانبخشهای متخصص و آموزشدیده نیاز دارند.
بازار کار کارشناسی ناپیوسته روانشناسی آموزش کودکان استثنایی در مدارس استثنایی و مدارس عادی دارای طرح تلفیق (طرح فراگیرسازی آموزش) دیده میشود و روانشناسان و مربیان این حوزه میتوانند به عنوان مربی و معلم تلفیق و رابط در مدارس عادی که دانشآموزان با نیازهای ویژه در کنار همسالان عادی خود تحصیل میکنند، مشغول به کار شوند و به معلمان در سازگاری و انطباق روشهای تدریس با نیازهای ویژه این دانشآموزان کمک کنند.
همچنین میتوانند در مدارس استثنایی (ویژه کم توانان ذهنی، ناشنوایان، نابینایان و اختلالات جسمی-حرکتی) به عنوان معلم و مربی و توانبخش، به آموزش مهارتهای تحصیلی، حرفهآموزی و زندگی مستقل به این کودکان بپردازند. سازمان آموزش و پرورش استثنایی به عنوان بزرگترین کارفرمای فارغالتحصیلان این رشته، هر ساله از طریق آزمونهای استخدامی اختصاصی، نیروی انسانی متخصص و آموزشدیده برای مدارس استثنایی جذب میکند .
بازار کار کارشناسی ناپیوسته روانشناسی آموزش کودکان استثنایی در مراکز روزانه توانبخشی و نگهداری از کودکان دارای معلولیت ذهنی و جسمی-حرکتی شدید و بسیار شدید (تحت نظارت سازمان بهزیستی) دیده میشود و متخصصان این حوزه میتوانند به عنوان مربی و توانبخش در این مراکز به ارائه خدمات آموزشی و توانبخشی (از جمله آموزش مهارتهای خودیاری، ارتباطی، حرکتی-ظریف، شناختی و بازی) به کودکان و نوجوانان دارای معلولیت بپردازند و به آنها در کسب حداکثر استقلال ممکن و بهبود کیفیت زندگی و رفاه خود کمک کنند.
سازمان بهزیستی هر ساله فرصتهای شغلی مناسبی را برای جذب مربیان و توانبخشهای متخصص در مراکز روزانه توانبخشی سراسر کشور فراهم میکند و با توجه به کمبود شدید نیروی انسانی متخصص در این مراکز و افزایش تعداد کودکان دارای معلولیت و نیازمند خدمات تخصصی، بازار کار این حوزه بسیار پایدار و رضایتبخش است.
بازار کار کارشناسی ناپیوسته روانشناسی آموزش کودکان استثنایی در سازمان بهزیستی و خیریههای فعال در حوزه کودکان کار و خیابان و کودکان بیسرپرست و بدسرپرست نیز قابل توجه است و این نهادها برای ارائه خدمات حمایتی-آموزشی و توانبخشی به کودکانی که در معرض آسیبهای اجتماعی و محیطی (مانند سوء استفاده و غفلت و آزار جسمی و روانی و محرومیت شدید آموزشی) قرار دارند و دچار مشکلات عاطفی، رفتاری و تحصیلی متعددی هستند، به روانشناسان و مربیان متخصص در حوزه کودکان با نیازهای ویژه (که تجربه کار با کودکان آسیبدیده و در معرض خطر را دارند) نیاز مبرم دارند.
یک متخصص موفق در این حوزه میداند چگونه با کودکانی که دچار ترومای ناشی از آزار و غفلت و بیسرپرستی شدهاند، با صبر و حوصله و همدلی و با استفاده از رویکردهای درمانی حمایتی و ترمیمی (مانند بازیدرمانی و هنردرمانی و آموزش مهارتهای اجتماعی و هیجانی) کار کند و به آنها در بازیابی اعتماد به نفس و سلامت روان و بازگشت به زندگی عادی کمک نماید.
چارت دروس کارشناسی ناپیوسته روانشناسی آموزش کودکان استثنایی
کارشناسی ناپیوسته روانشناسی آموزش کودکان استثنایی در طول دوره تحصیل خود باید ۶۰ تا ۷۰ واحد درسی را با موفقیت بگذراند و این دوره شامل دروس پایه (که معمولاً معادلسازی دروس دوره کارشناسی عمومی است)، دروس تخصصی اجباری، دروس کارآموزی و کارورزی و یک پروژه نهایی میباشد .
دروس پایه و مشترک با روانشناسی عمومی شامل مباحث اساسی در روانشناسی (۱ و ۲)، تاریخ و مکاتب روانشناسی، آمار توصیفی و استنباطی، روش تحقیق، فیزیولوژی اعصاب و غدد، احساس و ادراک، انگیزش و هیجان، روانشناسی تحولی (۱ و ۲)، روانشناسی شخصیت، روانشناسی اجتماعی، روانشناسی شناختی، روانشناسی تجربی، روان سنجی، روانشناسی یادگیری، روانشناسی تربیتی، آسیب شناسی روانی (۱ و ۲) و متون روانشناسی به زبان انگلیسی میباشد .
دروس تخصصی و اختصاصی کارشناسی ناپیوسته روانشناسی آموزش کودکان استثنایی عبارتند از: روانشناسی کودکان با نیازهای ویژه، توانبخشی کودکان با نیازهای ویژه، شیوههای اصلاح و تغییر رفتار، آزمونهای روانشناختی، روانشناسی و مشاوره خانواده، آسیب شناسی روانی کودک و نوجوان، نظریههای مشاوره و روان درمانی، فنون مشاوره و روان درمانی کودک، راهنمایی و مشاوره تحصیلی و شغلی برای افراد با نیازهای ویژه، روانشناسی و توانبخشی حسی و حرکتی، روانشناسی و توانبخشی کودکان با ناتوانی هوشی، و کارورزی بالینی کودکان استثنایی .
این دروس به دانشجویان مهارتهای عملی لازم برای کار در مراکز آموزشی و توانبخشی کودکان با نیازهای ویژه را آموزش میدهد و تسلط بر آنها برای موفقیت در بازار کار این رشته ضروری و حیاتی است.
چارت دروس کارشناسی ناپیوسته روانشناسی آموزش کودکان استثنایی شامل دروس روانشناسی کودکان با نیازهای ویژه (۱ و ۲) میشود و در این دروس دانشجویان با طبقهبندی انواع کودکان استثنایی (شامل کودکان با کم توانی ذهنی (آموزش پذیر و تربیت پذیر)، کودکان با اختلالات یادگیری (نارساخوانی، نارسانویسی، نارسایی در ریاضیات)، کودکان با اختلالات طیف اوتیسم، کودکان با اختلالات ارتباطی (لکنت، تأخیر در شروع گفتار)، کودکان با آسیبهای بینایی و شنوایی، کودکان با اختلالات جسمی-حرکتی (فلج مغزی، ناهنجاریهای اسکلتی-عضلانی)، کودکان تیزهوش و دیرآموز و کودکان با اختلالات رفتاری و هیجانی (ADHD، اختلال سلوک و …) .
همچنین روشهای تشخیص، آموزش، توانبخشی و درمان هر یک از این گروهها آشنا میشوند. کارشناسی ناپیوسته روانشناسی آموزش کودکان استثنایی به دلیل اهمیت این دروس، آنها را از ارکان اصلی برنامه آموزشی خود میداند و تسلط بر آنها را برای هر متخصص این حوزه که قصد کار در مراکز آموزشی و توانبخشی را دارد، ضروری میشمارد.
چارت دروس کارشناسی ناپیوسته روانشناسی آموزش کودکان استثنایی شامل دروس توانبخشی کودکان با نیازهای ویژه و شیوههای اصلاح و تغییر رفتار میشود و در این دروس دانشجویان مهارت استفاده از روشهای مختلف توانبخشی شناختی، حسی-حرکتی، رفتاری و گفتاری را برای کودکان با نیازهای ویژه فرا میگیرند و قادر خواهند بود برنامههای توانبخشی و اصلاح رفتار فردی و متناسب با نیازهای منحصر به فرد هر کودک طراحی و اجرا کنند. این دروس از کاربردیترین دروس این مقطع هستند و فارغالتحصیلان با تسلط بر آنها میتوانند به عنوان یک مربی و توانبخش ماهر و کارآمد در مراکز تخصصی مشغول به کار شوند.
کارشناسی ناپیوسته روانشناسی آموزش کودکان استثنایی بر کارآموزی و کارورزی عملی در مراکز مرتبط با کودکان با نیازهای ویژه تأکید دارد و از دانشجویان میخواهد تا با حضور در مراکز تخصصی (مانند مدارس استثنایی، مراکز جامع اختلالات یادگیری، مراکز اوتیسم، مراکز توانبخشی بهزیستی و بیمارستانهای کودکان)، تحت نظارت اساتید مجرب و متخصصان کارآزموده، مهارتهای عملی خود را در ارزیابی، آموزش و توانبخشی کودکان با نیازهای ویژه به کار گیرند و تکمیل کنند.
کارشناسی ناپیوسته روانشناسی آموزش کودکان استثنایی کارآموزی و کارورزی را به عنوان فرصتی ارزشمند برای کسب تجربه عملی و مشاهده چالشهای واقعی و متنوع کار با این کودکان و خانوادههای آنها میداند و به دانشجویان میآموزد که چگونه با صبر و حوصله، خلاقیت و انعطافپذیری بالینی، و با تکیه بر دانش و مهارتهای آموخته شده، در محیط واقعی به کودکان و خانوادههایشان کمک کنند.
گزارش کارآموزی و ارائه مطالعات موردی دقیق (شامل شرح حال، ارزیابیهای انجام شده، تشخیص، برنامه آموزشی و توانبخشی فردی (IEP/IRP) و گزارش پیشرفت کودک) از کودکان با تشخیصهای مختلف، بخش مهمی از این دوره و آخرین گام برای کسب مدرک در این مقطع است.
منابع کارشناسی ناپیوسته روانشناسی آموزش کودکان استثنایی (معادلسازی دروس)
کارشناسی ناپیوسته روانشناسی آموزش کودکان استثنایی به عنوان یک دوره کارشناسی ناپیوسته، معمولاً نیاز به شرکت در کنکور سراسری ندارد و پذیرش دانشجو بر اساس سوابق تحصیلی (معدل کارشناسی) و مصاحبه تخصصی (در برخی دانشگاهها) انجام میپذیرد، با این حال، برای معادلسازی دروس دوره کارشناسی و موفقیت در دوره و آمادگی برای شرکت در آزمون کارشناسی ارشد (در صورت تمایل به ادامه تحصیل)، آشنایی با منابع اصلی روانشناسی کودکان استثنایی و سایر دروس تخصصی و پایه روانشناسی ضروری است.
منابع اصلی و مرجع برای مطالعه دروس روانشناسی کودکان استثنایی عبارتند از: کتاب مقدمهای بر روانشناسی و آموزش و پرورش کودکان استثنائی از غلامعلی افروز (انتشارات دانشگاه تهران)، کتاب روانشناسی کودکان استثنایی (براساس DSM-5-TR) از مهدی گنجی (انتشارات ساوالان)، کتاب کودکان استثنایی (مقدمهای بر آموزشهای ویژه) از دانیل هالاهان و جیمز کافمن (ترجمه مجتبی جوادیان، انتشارات به نشر)، و کتاب روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی از مریم سیف نراقی و عزت الله نادری (انتشارات ارسباران) .
برای دروس تخصصی دیگر مانند آسیبشناسی روانی کودک و نوجوان، منابعی مانند کتاب آسیبشناسی روانی کودک و نوجوان بر اساس DSM-5-TR از مهدی گنجی (انتشارات ساوالان) و کتاب آسیبشناسی روانی تحولی (جلد ۱ و ۲) از پریرخ دادستان (انتشارات سمت) از بهترین و معتبرترین منابع هستند . برای دروس روانسنجی و آزمونهای روانشناختی، کتاب روان سنجی.
مبانی نظری آزمونهای روانی از حمزه گنجی (انتشارات ساوالان) و برای دروس آمار و روش تحقیق، کتابهای احتمالات و آمار کاربردی در روانشناسی و علوم تربیتی از علی دلاور (انتشارات رشد) و روش تحقیق در روانشناسی و علوم تربیتی از علی دلاور (انتشارات رشد) منابع اصلی و بسیار مناسبی هستند . همچنین برای آشنایی با اصطلاحات تخصصی روانشناسی و توانایی مطالعه متون تخصصی انگلیسی، مطالعه کتابهای متون روانشناسی به انگلیسی (جلد ۱ و ۲) نیز توصیه میشود .
کارشناسی ناپیوسته روانشناسی آموزش کودکان استثنایی به داوطلبان توصیه میکند که با توجه به هدف خود از تحصیل در این دوره برنامه مطالعاتی خود را تنظیم کنند. برای داوطلبانی که قصد ادامه تحصیل در مقطع کارشناسی ارشد روانشناسی و آموزش کودکان استثنایی را دارند، مطالعه جامع و دقیق منابع ذکر شده و تسلط بر مباحث آنها برای موفقیت در کنکور کارشناسی ارشد بسیار حیاتی است و این داوطلبان باید از ماهها قبل از کنکور مطالعه خود را به صورت برنامهریزی شده و مستمر آغاز کنند .
برای داوطلبانی که قصد ورود مستقیم به بازار کار را دارند، تمرکز بر دروس عملی و مهارتآموزی (از جمله دروس کارورزی و کارآموزی) و شرکت در کارگاههای تخصصی (مانند کارگاه تخصصی ABA و کارگاه تخصصی اورتون-گیلینگهام) نیز به اندازه مطالعه منابع نظری اهمیت دارد و به آنها در یافتن شغل مناسب و ارائه خدمات حرفهایی و مؤثر به کودکان و خانوادههایشان کمک شایانی میکند.