کارشناسی ارشد رشته توسعه اقتصادی و برنامه‌ ریزی

۱. مقدمه ای درباره کارشناسی ارشد رشته توسعه اقتصادی و برنامه‌ ریزی

کارشناسی ارشد رشته توسعه اقتصادی و برنامه‌ ریزی یکی از گرایش‌های تخصصی علوم اقتصادی است که با هدف تربیت متخصصانی برای طراحی و اجرای سیاست‌های رشد و توسعه در سطح کلان طراحی شده است. این رشته در ایران ذیل مجموعه علوم اقتصادی قرار می‌گیرد و در دانشگاه‌های دولتی و غیرانتفاعی متعددی ارائه می‌شود. تمرکز اصلی آن بر مطالعه تجارب کشورهای توسعه‌یافته، تحلیل علل توسعه‌نیافتگی و ارائه راهکارهای بومی برای پیشرفت اقتصادی است.

اهداف و ضرورت‌های آموزشی

  • تربیت کارشناسانی که بتوانند مسئولیت طراحی استراتژی‌ها و سیاست‌های اقتصادی و اجتماعی را بر عهده بگیرند
  • پر کردن خلأ تخصصی موجود در نظام برنامه‌ریزی کشور با نیروی انسانی آگاه به مبانی اقتصاد مستقل
  • انجام پژوهش و گسترش تئوری‌های توسعه اقتصادی متناسب با الگوی اقتصادی درون‌زا
  • فراهم آوردن زمینه همکاری نزدیک میان دانشگاه‌ها و دستگاه‌های اقتصادی کشور

۲. کارشناسی ارشد رشته توسعه اقتصادی و برنامه‌ ریزی در یک نگاه

کارشناسی ارشد رشته توسعه اقتصادی و برنامه‌ ریزی در یک نگاه، دوره‌ای ۳۲ واحدی است که دانشجو را با نظریه‌های توسعه، شاخص‌های اقتصادی و ابزارهای برنامه‌ریزی کلان آشنا می‌کند. پذیرش در این گرایش از طریق آزمون سراسری سازمان سنجش انجام می‌شود و دانشگاه‌های معتبری مانند تهران، علامه طباطبایی، الزهرا، اصفهان و کردستان در آن دانشجو می‌پذیرند. بازار کار آن شامل سازمان برنامه و بودجه، وزارت اقتصاد، بانک مرکزی، بانک‌های خصوصی و دولتی و مراکز پژوهشی اقتصادی است.

فارغ‌التحصیلان این دوره توانایی تحلیل مسائل توسعه‌ای، طراحی سیاست‌های اقتصادی و ارزیابی طرح‌های برنامه‌ریزی را کسب می‌کنند. طول دوره معمولاً دو سال است و دروس آن ترکیبی از واحدهای اجباری، اختیاری و پایان‌نامه را شامل می‌شود. برای ورود به این مقطع، تسلط بر اقتصاد خرد و کلان، ریاضی و آمار از الزامات آزمون ورودی است.

موسسه دیپلم من در زمینه خدمات آموزشی و تحصیلی فعالیت می‌کند و خدمات صدور و اعطا مدرک قانونی، معتبر، رسمی و قابل استعلام در مقاطع دیپلم، کاردانی، کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری را ارائه می‌دهد. متقاضیان می‌توانند برای دریافت مشاوره تخصصی درباره این مقطع با کارشناسان ما در ارتباط باشند.

برای دریافت هرگونه مشاوره درباره کارشناسی ارشد رشته توسعه اقتصادی و برنامه‌ ریزی، انتخاب دانشگاه و آینده شغلی این گرایش، حتماً از طریق تلگرام با کارشناسان دیپلم من در تماس باشید تا اطلاعات دقیق و به‌روز دریافت کنید.

گرایش های کارشناسی ارشد رشته علوم اقتصادی

جدول کلی مشخصات دوره

مشخصه جزئیات
مقطع کارشناسی ارشد
گرایش توسعه اقتصادی و برنامه‌ریزی
تعداد واحد ۳۲ واحد (۲۰ اجباری، ۶ اختیاری، ۶ پایان‌نامه)
آزمون ورودی زبان عمومی و تخصصی، اقتصاد خرد، اقتصاد کلان، ریاضی، آمار
دانشگاه‌های کلیدی تهران، علامه طباطبایی، الزهرا، اصفهان، کردستان، خاتم
بازار کار اصلی سازمان برنامه و بودجه، بانک مرکزی، وزارت اقتصاد، بانک‌ها، مراکز پژوهشی

نگاه سریع به مسیر تحصیل و اشتغال

  • مسیر ورود: آزمون سراسری ارشد با ضرایب مشخص برای دروس اقتصاد و ریاضی
  • مسیر تحصیل: گذراندن دروس نظری توسعه، برنامه‌ریزی کلان و روش‌های کمی
  • مسیر خروج: دفاع از پایان‌نامه کاربردی مرتبط با مسائل توسعه‌ای کشور
  • مقاصد شغلی: نهادهای دولتی، بانک‌ها، سازمان‌های بین‌المللی و بخش خصوصی

۳. ساختار و تعداد واحدهای مصوب

برنامه آموزشی کارشناسی ارشد رشته توسعه اقتصادی و برنامه‌ ریزی بر پایه مصوبات شورای برنامه‌ریزی وزارت علوم تدوین شده و ترکیبی متوازن از دروس نظری، کاربردی و پژوهشی را در بر می‌گیرد. آشنایی با این ساختار برای برنامه‌ریزی صحیح دوران تحصیل ضروری است و به دانشجو کمک می‌کند تا مسیر خود را آگاهانه انتخاب کند.

ترکیب واحدهای آموزشی

  • دروس اجباری: ۲۰ واحد شامل مبانی توسعه، اقتصاد کلان پیشرفته و برنامه‌ریزی اقتصادی
  • دروس اختیاری: ۶ واحد برای تخصصی‌تر کردن مسیر تحصیلی بر اساس علاقه
  • پایان‌نامه: ۶ واحد با تمرکز بر پژوهش کاربردی در حوزه توسعه
  • مجموع: ۳۲ واحد مصوب برای فارغ‌التحصیلی

۴. شرایط و ضرایب آزمون ورودی

ورود به کارشناسی ارشد رشته توسعه اقتصادی و برنامه‌ ریزی از مسیر آزمون سراسری کارشناسی ارشد سازمان سنجش انجام می‌شود و شناخت دقیق مواد و ضرایب آزمون، نخستین گام برای برنامه‌ریزی مؤثر است. رقابت در این رشته به دلیل جایگاه شغلی نسبتاً مناسب، در دانشگاه‌های برتر قابل توجه است و داوطلبان باید از قبل آمادگی لازم را کسب کنند.

مواد و ضرایب کلیدی آزمون

  • زبان عمومی و تخصصی: ضریب ۱
  • اقتصاد خرد: ضریب ۴ (مهم‌ترین درس تخصصی)
  • اقتصاد کلان: ضریب ۴ (هم‌تراز با خرد)
  • ریاضی: ضریب ۲
  • آمار: ضریب ۲

۵. جدول مقایسه‌ای گرایش‌های مرتبط علوم اقتصادی

انتخاب بین گرایش‌های مختلف علوم اقتصادی نیازمند مقایسه دقیق اهداف، محتوا و خروجی‌های شغلی آن‌هاست. در کارشناسی ارشد رشته توسعه اقتصادی و برنامه‌ ریزی، جدول زیر به متقاضیان کمک می‌کند تا تصویر روشن‌تری از جایگاه این گرایش در میان گزینه‌های موجود داشته باشند.

گرایش تمرکز اصلی خروجی شغلی شاخص
توسعه اقتصادی و برنامه‌ریزی سیاست‌گذاری کلان، برنامه‌ریزی ملی و منطقه‌ای کارشناس سازمان برنامه، تحلیلگر سیاست اقتصادی
علوم اقتصادی (نظری) تحلیل‌های نظری و مدل‌سازی اقتصادی پژوهشگر اقتصادی، تحلیلگر بازار
اقتصاد انرژی بازار انرژی، قیمت‌گذاری و سیاست‌های انرژی کارشناس وزارت نفت، تحلیلگر انرژی
برنامه‌ریزی سیستم‌های اقتصادی مدل‌سازی سیستم‌ها و برنامه‌ریزی سازمانی کارشناس برنامه‌ریزی در سازمان‌ها و بانک‌ها

۶. دانشگاه‌های ارائه‌دهنده و ظرفیت پذیرش

بر اساس دفترچه‌های انتخاب رشته سال‌های گذشته، کارشناسی ارشد رشته توسعه اقتصادی و برنامه‌ ریزی در طیف متنوعی از دانشگاه‌های دولتی و غیرانتفاعی ارائه می‌شود. شناخت این دانشگاه‌ها به داوطلبان کمک می‌کند تا بر اساس رتبه و علاقه، انتخاب رشته واقع‌بینانه‌تری انجام دهند.

فهرست دانشگاه‌های دارای این گرایش

  • دانشگاه‌های دولتی: تهران، علامه طباطبایی، الزهرا، اصفهان، تبریز، فردوسی مشهد، بوعلی سینا همدان، رازی کرمانشاه، کردستان، ارومیه، بجنورد و علم و صنعت
  • دانشگاه غیرانتفاعی: خاتم (با ارائه تسهیلات ویژه برای رتبه‌های برتر)
  • نکته پذیرش: ظرفیت و دانشگاه‌های ارائه‌دهنده ممکن است هر سال بر اساس دفترچه جدید سازمان سنجش تغییر کند.

۷. بازار کار و فرصت‌های شغلی

فارغ‌التحصیلان کارشناسی ارشد رشته توسعه اقتصادی و برنامه‌ ریزی به دلیل تربیت تخصصی در حوزه سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی، در نهادهای کلیدی اقتصادی کشور جایگاه شغلی نسبتاً روشنی دارند. گزارش‌های دانشگاهی نیز از ورود نسبتاً آسان این دانش‌آموختگان به بازار کار حرفه‌ای خبر می‌دهند.

مسیرهای شغلی اصلی

  • نهادهای دولتی: سازمان برنامه و بودجه، وزارت امور اقتصادی و دارایی، وزارت نفت، بانک مرکزی
  • بانک‌ها و موسسات مالی: بانک‌های دولتی و خصوصی، شرکت‌های بیمه، بورس
  • پژوهش و آموزش: تدریس در دانشگاه‌ها، همکاری با مراکز پژوهشی اقتصادی
  • بخش خصوصی: تحلیلگری اقتصادی در شرکت‌های سرمایه‌گذاری و مشاوره مالی

۸. جدول مهارت‌های کلیدی برای موفقیت شغلی

صرف داشتن مدرک تحصیلی در کارشناسی ارشد رشته توسعه اقتصادی و برنامه‌ ریزی برای ورود پایدار به بازار کار کافی نیست و ترکیبی از مهارت‌های فنی و تحلیلی مورد نیاز است. جدول زیر مهم‌ترین توانمندی‌هایی را که کارفرمایان این حوزه انتظار دارند، نشان می‌دهد.

دسته مهارت مهارت‌های مشخص کاربرد شغلی
تحلیل کمی اقتصادسنجی، نرم‌افزارهای آماری (EViews، Stata، R) تحلیل داده‌های اقتصادی و پیش‌بینی روندها
تحلیل سیاست ارزیابی سیاست‌های اقتصادی، تحلیل هزینه-فایده طراحی و ارزیابی برنامه‌های توسعه
گزارش‌نویسی نگارش گزارش‌های تحلیلی و سیاستی ارائه یافته‌ها به مدیران و نهادهای تصمیم‌گیر
ارتباطی ارائه شفاهی، مذاکره، کار تیمی تعامل با ذی‌نفعان و ارائه توصیه‌های سیاستی

۹. تفاوت با گرایش علوم اقتصادی (نظری)

یکی از پرسش‌های رایج داوطلبان درباره کارشناسی ارشد رشته توسعه اقتصادی و برنامه‌ ریزی، تفاوت میان این گرایش و علوم اقتصادی است. در حالی که هر دو ذیل مجموعه اقتصاد قرار می‌گیرند، جهت‌گیری کاربردی و سیاست‌محور این گرایش آن را برای علاقه‌مندان به کار اجرایی در نهادهای تصمیم‌گیر متمایز می‌کند.

وجوه تمایز اصلی

  • علوم اقتصادی نظری: تمرکز بر مدل‌سازی انتزاعی، نظریه‌های اقتصادی و پژوهش آکادمیک
  • توسعه و برنامه‌ریزی: تمرکز بر کاربرد نظریه‌ها در طراحی سیاست و برنامه‌ریزی عملیاتی
  • خروجی شغلی نظری: پژوهشگری و تحلیلگری بازارهای مالی
  • خروجی شغلی توسعه: کارشناسی سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی در نهادهای اجرایی

۱۰. سرفصل‌های کلیدی دروس تخصصی

محتوای دروس کارشناسی ارشد رشته توسعه اقتصادی و برنامه‌ ریزی به گونه‌ای طراحی شده که دانشجو را از مبانی نظری توسعه به سمت کاربرد ابزارهای برنامه‌ریزی هدایت کند. آشنایی با این سرفصل‌ها پیش از ورود به دوره، انتظارات واقع‌بینانه‌تری ایجاد می‌کند.

نمونه دروس محوری

  • نظریه‌های توسعه اقتصادی: بررسی مکاتب مختلف توسعه از کلاسیک تا نهادگرا
  • برنامه‌ریزی اقتصادی: اصول و روش‌های تدوین برنامه‌های توسعه در سطح ملی و بخشی
  • اقتصادسنجی: کاربرد روش‌های کمی در تحلیل مسائل توسعه‌ای
  • سیاست‌گذاری اقتصادی: فرآیند تصمیم‌گیری و اجرای سیاست‌های اقتصادی

۱۱. چالش‌ها و محدودیت‌های پیش روی دانش‌آموختگان

با وجود بازار کار نسبتاً مناسب، ورود به حرفه مرتبط با کارشناسی ارشد رشته توسعه اقتصادی و برنامه‌ ریزی بدون شناخت چالش‌ها ممکن است به انتظارات نادرست منجر شود. آگاهی از این محدودیت‌ها به تصمیم‌گیری آگاهانه‌تر کمک می‌کند.

موانع و واقعیت‌های شغلی

  • وابستگی به آزمون‌های استخدامی: بسیاری از مشاغل دولتی مستلزم قبولی در آزمون‌های تخصصی هستند
  • رقابت در دانشگاه‌های برتر: ظرفیت پذیرش در دانشگاه‌های سطح یک محدود است
  • نیاز به مهارت نرم: صرف دانش اقتصادی بدون توانایی ارتباطی و گزارش‌نویسی کافی نیست
  • تغییرات سیاست‌گذاری: اولویت‌های استخدامی نهادها ممکن است تحت تأثیر شرایط اقتصادی تغییر کند

۱۲. نقش نهادهای بین‌المللی و فرصت‌های خارج از کشور

برخی از دانش‌آموختگان کارشناسی ارشد رشته توسعه اقتصادی و برنامه‌ ریزی می‌توانند مسیر حرفه‌ای خود را در نهادهای بین‌المللی یا بازار کار جهانی دنبال کنند. هرچند این مسیر نیازمند تقویت زبان و مهارت‌های تخصصی بین‌المللی است و باید از دوران تحصیل برای آن برنامه‌ریزی کرد.

مسیرهای بین‌المللی

  • نهادهای توسعه‌ای: سازمان‌های بین‌المللی فعال در حوزه توسعه اقتصادی
  • پژوهش تطبیقی: مطالعه تجارب کشورهای در حال توسعه و ارائه مدل‌های بومی
  • تحصیلات تکمیلی: ادامه تحصیل در مقطع دکتری توسعه اقتصادی در داخل یا خارج
  • الزامات: تسلط بر زبان انگلیسی و آشنایی با روش‌های پژوهش بین‌المللی

۱۳. مقایسه با گرایش اقتصاد انرژی

گرایش اقتصاد انرژی یکی از نزدیک‌ترین گزینه‌ها به کارشناسی ارشد رشته توسعه اقتصادی و برنامه‌ ریزی است. مقایسه این دو به داوطلبانی که بین علاقه به انرژی و علاقه به سیاست‌گذاری کلان مردد هستند، کمک می‌کند تا انتخاب دقیق‌تری داشته باشند.

تفاوت در تمرکز و خروجی

  • توسعه و برنامه‌ریزی: نگاه کلان به رشد، فقر و رفاه اجتماعی
  • اقتصاد انرژی: تمرکز تخصصی بر بازار نفت و گاز، قیمت‌گذاری و سیاست انرژی
  • اشتراک: هر دو گرایش دروس مشترکی در اقتصاد خرد و کلان و اقتصادسنجی دارند
  • انتخاب: بر اساس علاقه به سیاست‌گذاری ملی (توسعه) یا بازار انرژی (انرژی)

۱۴. نقش پایان‌نامه در آماده‌سازی حرفه‌ای

پایان‌نامه ۶ واحدی در کارشناسی ارشد رشته توسعه اقتصادی و برنامه‌ ریزی صرفاً یک الزام آموزشی نیست، بلکه فرصتی برای ساخت نمونه‌کار حرفه‌ای و ورود تخصصی به یک مسئله واقعی اقتصادی است. انتخاب هوشمندانه موضوع پایان‌نامه می‌تواند مسیر شغلی را هموارتر کند.

راهکارهای بهره‌گیری مؤثر از پایان‌نامه

  • انتخاب موضوع کاربردی: مسئله‌محور و مرتبط با نیاز یک نهاد مشخص
  • همکاری با سازمان‌ها: استفاده از داده‌های واقعی و تجربه میدانی
  • تولید خروجی قابل ارائه: گزارش سیاستی یا مقاله قابل انتشار
  • ایجاد شبکه ارتباطی: تعامل با کارشناسان نهاد مرتبط با موضوع پژوهش

۱۵. مهارت‌های نرم و نقش آن در اشتغال‌پذیری

در کنار دانش تخصصی، مهارت‌های نرم نقش تعیین‌کننده‌ای در موفقیت شغلی دانش‌آموختگان کارشناسی ارشد رشته توسعه اقتصادی و برنامه‌ ریزی دارند. بسیاری از کارفرمایان علاوه بر تسلط فنی، به توانایی ارائه و تعامل نیز توجه ویژه دارند.

مهارت‌های نرم ضروری

  • تفکر انتقادی: توانایی تحلیل مستقل مسائل پیچیده اقتصادی
  • ارتباط مؤثر: ارائه شفاهی و نوشتاری یافته‌های تحلیلی به مخاطبان غیرمتخصص
  • کار تیمی: همکاری با متخصصان سایر حوزه‌ها در پروژه‌های توسعه‌ای
  • مدیریت زمان: تعادل میان پژوهش، تحلیل و ارائه گزارش در مهلت‌های تعیین‌شده

۱۶. اشتباهات رایج در انتخاب این رشته

برخی از داوطلبان بدون شناخت کافی از ماهیت کاربردی و سیاست‌محور کارشناسی ارشد رشته توسعه اقتصادی و برنامه‌ ریزی، آن را با اقتصاد نظری اشتباه می‌گیرند. شناخت این اشتباهات به انتخاب آگاهانه‌تر کمک می‌کند.

خطاهای پرهزینه

  • تصور آسان بودن: این رشته نیازمند تسلط جدی بر اقتصاد خرد و کلان و ریاضی است
  • نادیده گرفتن ریاضی: ضعف در ریاضی و آمار مانع جدی در موفقیت تحصیلی است
  • انتظار شغل تضمینی: مدرک به‌تنهایی شغل ایجاد نمی‌کند و مهارت مکمل لازم است
  • بی‌توجهی به دانشگاه: رتبه و اعتبار دانشگاه در فرصت‌های شغلی اولیه تأثیر دارد

۱۷. مسیر پیشنهادی برای داوطلبان

مسیر ورود به کارشناسی ارشد رشته توسعه اقتصادی و برنامه‌ ریزی نیازمند برنامه‌ریزی دقیق از مرحله مطالعه برای آزمون تا ورود به بازار کار است. جمع‌بندی زیر نقشه راه فشرده‌ای برای داوطلبان جدی فراهم می‌کند.

گام‌های عملی پیشنهادی

  • گام اول: تقویت اقتصاد خرد و کلان (بالاترین ضریب) و ریاضی
  • گام دوم: انتخاب دانشگاه بر اساس رتبه و علاقه به شهر
  • گام سوم: در طول تحصیل، تمرکز بر دروس کاربردی و نرم‌افزارهای آماری
  • گام چهارم: انتخاب موضوع پایان‌نامه مسئله‌محور با همکاری نهاد اجرایی

۱۸. منابع و مراجع رسمی

محتوا و داده‌های ارائه‌شده درباره کارشناسی ارشد رشته توسعه اقتصادی و برنامه‌ ریزی بر پایه اطلاعات قابل استناد از منابع رسمی و دولتی تدوین شده است. تمامی آمارها و جزئیات آموزشی از پایگاه‌های معتبر زیر استخراج شده‌اند تا خوانندگان بتوانند با اطمینان از صحت آن‌ها استفاده کنند.

۱۹. جمع‌بندی نهایی

کارشناسی ارشد رشته توسعه اقتصادی و برنامه‌ ریزی گرایشی کاربردی و سیاست‌محور است که دانشجو را برای نقش‌آفرینی در نهادهای تصمیم‌گیر اقتصادی آماده می‌کند. ساختار ۳۲ واحدی، بازار کار نسبتاً روشن در نهادهای دولتی و بانکی، و امکان ادامه تحصیل در مقاطع بالاتر، آن را به گزینه‌ای جدی برای علاقه‌مندان به سیاست‌گذاری اقتصادی تبدیل کرده است.

موفقیت در این مسیر مستلزم برنامه‌ریزی از مرحله آزمون ورودی، تمرکز بر دروس کلیدی مانند اقتصاد خرد و کلان، و کسب مهارت‌های مکمل مانند اقتصادسنجی و گزارش‌نویسی است. صرف اتکا به مدرک بدون مهارت‌افزایی، ورود پایدار به بازار کار را دشوار می‌کند.

نکات کلیدی در یک نگاه

  1. ۳۲ واحد مجموع واحدهای مصوب برای فارغ‌التحصیلی
  2. ۲۰ واحد دروس اجباری تخصصی
  3. ۶ واحد پایان‌نامه پژوهشی
  4. ضریب ۴ برای اقتصاد خرد و کلان در آزمون ورودی

توصیه‌های عملی

  • تقویت اقتصاد خرد و کلان به عنوان بالاترین ضرایب آزمون
  • کسب مهارت در نرم‌افزارهای آماری مانند EViews و Stata
  • انتخاب موضوع پایان‌نامه مسئله‌محور و کاربردی
  • ایجاد شبکه ارتباطی با نهادهای اقتصادی در دوران تحصیل

۲۰. سوالات متداول

آیا برای ورود به این رشته باید حتماً کارشناسی اقتصاد داشته باشم؟

خیر، فارغ‌التحصیلان رشته‌های مرتبط مانند مدیریت، حسابداری و برخی رشته‌های مهندسی نیز در صورت تسلط بر دروس آزمون می‌توانند پذیرش بگیرند، اما باید محتوای اقتصاد خرد و کلان را به‌طور جدی مطالعه کنند.

بازار کار این گرایش در مقایسه با علوم اقتصادی نظری چگونه است؟

این گرایش به دلیل جهت‌گیری سیاست‌محور و کاربردی، برای اشتغال در نهادهای اجرایی مانند سازمان برنامه و بودجه و بانک‌ها مناسب‌تر است، در حالی که گرایش نظری بیشتر مسیر پژوهش و تحلیلگری بازارهای مالی را هموار می‌کند.

آیا بدون سابقه کار می‌توان در نهادهای دولتی استخدام شد؟

بسیاری از نهادهای دولتی از طریق آزمون استخدامی جذب می‌کنند و سابقه کار الزامی نیست، اما داشتن نمونه‌کار پژوهشی، پایان‌نامه کاربردی و مهارت نرم شانس پذیرش را افزایش می‌دهد.

تفاوت این رشته با برنامه‌ریزی سیستم‌های اقتصادی چیست؟

توسعه اقتصادی و برنامه‌ریزی بر سیاست‌گذاری کلان و مسائل توسعه‌ای ملی متمرکز است، در حالی که برنامه‌ریزی سیستم‌های اقتصادی بیشتر بر مدل‌سازی و برنامه‌ریزی در سطح سازمان‌ها و بنگاه‌ها تمرکز دارد.

آیا امکان ادامه تحصیل در مقطع دکتری وجود دارد؟

بله، فارغ‌التحصیلان این گرایش می‌توانند در آزمون دکتری تخصصی اقتصاد (گرایش‌های توسعه، نظری و بخش عمومی) شرکت کنند و در صورت کسب رتبه مناسب، در دانشگاه‌های داخلی یا خارجی ادامه تحصیل دهند.

اشتراک گذاری این مطلب در...

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *